[1]طرحي براي يک ادغام كارت هوشمند چندمنظوره
85/10/19
سيد علي اكرميفر- غلامرضا كيارزم
پيدايش و رشد فناوري اطلاعات و ارتباطات در دو دهه اخير تأثير شگرفي بر زندگي بشر گذاشته است. كه از آن جمله ميتوان به رواج و بكارگيري كارتهاي حافظهاي، مغناطيسي و هوشمند اشاره كرد. در آينده دستگاههاي خودپرداز، پايانههاي فروش، دستگاههاي فروش خودكار رواج چشمگيري خواهد داشت. علاوه بر آن در يك جامعه الكترونيكي كارتهاي شناسايي الكترونيك جايگزين كارتهاي امروزي خواهد شد. تعدد و تنوع اين كارتها معضلي است كه شهروندان با آن مواجه خواهند شد. در اين نوشتار طرحي براي ادغام اين كارتها براساس كاركردشان ارائه ميشود كه نتيجه آن كاهش قابل توجه تعداد كارتهاي يك فرد خواهد بود.
1- مقدمه
در هركشوري علاوه بر شناسنامه، كارتهاي شناسايي متعددي به عنوان مدرك تأييد هويت و گاه تأييد صلاحيت، براي شهروندان صادر ميشود كه از آن جمله ميتوان به كارت كارمندي، گواهينامه و گذرنامه اشاره كرد. يكي از ملزومات تحقق دولت الكترونيك تبديل اين كارتها از شكل امروزي به نوع الكترونيك آن است، يعني براي هر شهروندي در دولت الكترونيك، لازم است به ازاي هر كارتي كه امروز دارد يك كارت الكترونيكي جايگزين آن صادر شود.
از طرفي بانكها نيز براي بهرهگيري از فناوري اطلاعات در تعاملات و خدمات بانكي خود، اقدام به صدور كارتهاي بانكي الكترونيكي براي مشتريانشان كرده و خواهند كرد. پس در بانكداري الكترونيك مشتريان بانك به ازاي هر حسابي كه افتتاح ميكنند يك كارت دريافت ميكنند تا به كمك آن بتوانند از خدمات بانك استفاده كنند.
در چنين شرايطي شهروندِ ناچار است كارتهاي الكترونيك متعددي و حتي بيش از آن كارتهاي معمولي كه قبلاً داشته، با خود حمل كند. كه اين خود مشكلات متعددي از جمله سردرگمي در حمل و استفاده، سردرگمي در به خاطر سپردن رمزهاي متعدد، كاهش ضريب امنيت و بالا رفتن احتمال فقدان كارت را در پي دارد.
براي حل اين مشكل به نظر ميرسد بهترين كار، ادغام كارتها در دو يا سه كارت هوشمند است كه در ادامه راهكار پيشنهادي براي كاهش و ادغام اين كارتها ارائه ميشود.
1-كارتهاي هوشمند چند منظوره
براي تحقق دولت الكرونيك، هر فرد نياز به چندين كارت از انواع مذكور دارد، كارت مترو، بنزين، اتوبوس شهري، شهربازي، سلامت، شناسايي، گواهينامه، گذرنامه و انواع كارتهاي بانكي و... پيشبيني ميشود براي تحقق دولت الكترونيك اين تعداد به بيش از پانزده كارت براي هر نفر برسد. يعني هر فرد بايد همزمان چندين كارت همراه خود داشته باشد كه هر كارت توسط يك سازمان يا شركت ارائه شده است. شهروند براي تهيه و يا اصلاح هركدام از آنها بايد به محل صدور آن رفته و هزينهاي جداگانه بپردازد.
اين تعدد كارت مشكلاتي به همراه دارد از جمله:
• صرف هزينه جداگانه براي صدور هريك
• بالارفتن احتمال گم شدن يا سرقت كارت
• زحمت بيشتر شهروندان در حمل آنها و درنتيجه استقبال كمتر از آنها
• بالا رفتن مراجعات اداري شهروندان به ادارات و موسسات صادر كننده كارت
• سردرگمي شهروندان در به خاطر سپردن رمز هر كارت
طرح تجميع كارتهاي مذكور راه حلي براي حل مشكلات فوق است و علاوه برآن باعث بالا رفتن ضريب ايمني ميشود. زيرا وقتي به جاي چندين كارت متعدد براي هر فرد دو يا سه كارت صادر شود:
• ميتوان در طراحي و ساخت آن كارت تدابير امنيتي بيشتري در نظر گرفت تا احتمال جعل و سوءاستفاده آنها كمتر شود.
• چون تعداد كارتهايي كه هر نفر با خود حمل ميكند اندك است احتمال گم شدن و يا فراموش شدن رمز آنها كمتر ميشود.
براي تجميع و ادغام كارتهايي كه در عصر فناوري اطلاعات هر نفر ميتواند داشته باشد و يكي از ملزومات دولت الكترونيك است، ميتوان كارتهايي را كه از حيث كاركرد در يك دسته قرار ميگيرند را در هم ادغام كرد. بدين ترتيب هر فرد حداكثر سه كارت دارد كه كه اين كارتها عبارتند از:
الف) كارت مالي براي تعاملات بانكي
ب) كارت شناسايي براي شناسايي و ارتباطات دولتي
ج) كارت پيش پرداخته دمدستي براي پرداخت هزينههاي خرد كالا و خدمات روزمره
در ادامه به مشخصات و ويژگيهاي هر كدام ميپردازيم.
1-2-كارت مالي
در چند سال اخير بانكهاي دولتي و خصوصي اقدام به صدور كارتهاي مغناطيسي براي مشتريانشان كردهاند كه با ارائه آنها به دستگاههاي خودپرداز ميتوانند از برخي خدمات بانكي نظير دريافت پول، انتقال وجه از حساب خود به حساب ديگر، پرداخت قبوض استفاده كنند. علاوه بر دستگاههاي خودپرداز برخي از فروشگاههاي كشور مجهز به پايانه فروش شدهاند كه اميد است در آينده استفاده از اين دستگاههاي عموميت پيدا كند.
اما مشكل استفاده از اين كارتهاي اين است كه هر نفر به ازاي هر حسابي كه در يكي از بانكهاي كشور باز ميكند، يك كارت دريافت ميكند و لازم است كارت آن بانك را هم به همراه داشته باشد. سامانه شتاب امكان استفاده مشتري يك بانك از خودپردازهاي ساير بانكها را فراهم ميكند اما نميتوان با كارت يك بانك از حساب شخصي خود نزد بانك ديگر برداشت كرد بنابراين لازم است همواره تمام كارتهاي بانكي خود را به همراه داشت.
حال اگر به جاي چندين كارت مغناطيسي از يك كارت هوشمند با حافظه كافي به عنوان شناسنامه بانكي براي هر فردي كه به سن قانوني رسيده است استفاده شود. با افتتاح حساب در هريك از بانكهاي كشور، اطلاعات فردي وي در آن بانك، در قسمتي از حافظه كارت ثبت شود. اين كارت به گونهاي برنامهريزي ميشود كه دستگاههاي خودپرداز ضمن دريافت رمز ورود فرد كد بانكي كه در آن لحظه صاحب كارت ميخواهد با آن بانك تعامل داشته باشد، را دريافت كند و بدين ترتيب دستگاه خودپرداز فقط به قسمتي از حافظه كارت هوشمند دسترسي داشته باشد كه مربوط به همان بانك است.
بدين ترتيب هر بانكي اجازه دسترسي به اطلاعات مربوط به بانكهايي ديگر را ندارد. (با توجه به آنكه در كارت هوشمند يك پردازنده قرار دارد امكان پيادهسازي چنين سامانهاي ممكن است.)
اين كار علاوه بر آنكه فوايد ذكر شده براي تجميع كارتها را دارد باعث همگن و استاندارد شدن دستگاههاي خودپرداز و سامانههاي ارتباطي عمليات بانكيِ بانكهاي كشور ميشود.
بهترين گزينه براي متولي صدور اين كارتها، بانك مركزي جمهورياسلامي ايران است اما سازوكار قانوني و اجرايي آن بايد به گونهاي باشد كه استقلال و حريم مديريتي ساير بانكها رعايت شود.
كارتهاي پيشپرداخته
از آنجايي كه كارت هوشمند بانكي در حكم دفترچه حساب پسانداز و گاهي برخي كاركردهاي دسته چك فرد را نيز دارد؛ صاحبان كارت تمايل ندارند كارت بانكي خود را همواره با خود حمل كنند و خطر مفقود شدن آن را نميپذيرند. هرچند با طرح تجميع كارتهاي بانكي احتمال سوءاستفاده از آنها كم ميشود اما مفقود شدن آن اختلالهاي جدي در روند روزمره كارهاي صاحب كارت ايجاد ميكند.
از طرفي با پيشرفت فناوري ارتباطات و اطلاعات و تجارت الكترونيك روزبهروز شيوهها و دستگاههاي مختلف دريافت و پرداخت الكترونيكي بيشتر رواج پيدا ميكنند (پايانههاي خريد، بليطهاي الكترونيكي مترو، سينما، شهربازي و تلفنهاي كارتي نمونههايي از اين دستگاهها هستند.) بهطوريكه در آيندهاي نه چندان دور اكثر مبادلات خرد مالي هم به صورت الكترونيكي انجام خواهد شد و به همراه نداشتن كارتِ پول، شهروندانِ دولت الكترونيك را با مشكلات جدي مواجه ميكند.
براي تجميع اين كارتها، بانك مركزي ميتواند در كنار چاپ اسكناس كارتهاي پيشپرداخته فاقد هويت كه هركدام شماره سريال منحصر به فردي دارند را صادر كرده و دراختيار مردم قرار دهد. اين كارتها ميتوانند يك بارمصرف (مانند كارت تلفن) و يا قابل شارژ (مانند كارت مترو) باشند. از آنجايي كه كارتها فاقد هويت هستند براحتي قابل مبادله بين مردم هستند و چنانچه فردي آن را گم كند مشكل جدي برايش پيش نخواهد آمد و تنها نگراني وي از دست دادن اعتبار آن كارت است. (همانند گم كردن پول يا چك مسافرتي) نحوه پرداخت به كمك اين كارتها به دو روش بيدرنگ (شبكهاي) يا غيرشبكهاي ميتواند باشد.
1-2-1-پرداخت شبكهاي (بيدرنگ)
در اين روش در مراكز فروش كالا ويا خدمات كارتخوانهايي قرار ميگيرند كه از اين پس در اين نوشتار به اين كارتخوانها دخل الكترونيكي گفته ميشود. دخل الكترونيكي به شبكه بانكي كشور متصل است. با ارائه كارت به آن هزينه كالا و يا خدمات از اعتبار كارت كاسته و به شماره حساب فروشگاه افزوده ميشود.
با توجه به آنكه هر كارتي شماره سريال منحصر بفردي دارد ميتوان تعاملات بانكي يك فرد يا فروشگاه را دقيقاً پيگيري كرده و به شكايات احتمالي رسيدگي كرد.
1-2-2-پرداخت غيرشبكهاي (دخل مستقل)
در اين روش دخلهاي الكترونيكي به شبكه بانكي كشور متصل نيستند. در اصل دخلهاي الكترونيكي كامپيوترهاي مجهز به كارتخوان هستند كه با ارائه كارت به آنها هزينه كالا يا خدمات را كسر كرده و شماره سريال كارت و مبلغ كسر شده را در حافظه دستگاه ثبت ميكند.
در پايان روز با اتصال به شبكه بانكي كشور و ارائه تعاملات انجام شده در طول روز درآمد روزانه فروشگاه به حساب بانكي وي واريز ميشود. هر چند در اين روش لازم نيست دخلهاي الكترونيكي بصورت دائمي به شبكه بانكي كشور متصل باشند و از اين جهت مزيت نسبي نسبت به روش بيدرنگ دارند اما اين دستگاهها بايد از ضريب قابليت اعتماد بالاتري نسبت به دخلهاي متصل به شبكه برخودار باشند تا امكان تقلب در آن وجود نداشته باشد.