[1]نگاهی به صنایع دستی ارد بیل : زیر اندازها و بافته های رنگارنگ با ویژگی های منحصر (1)
85/9/28
مقدمه
صنايع دستی استان اردبيل به صورت ناشناخته ولی زيبا و هنرمندانه زينت بخش كانون های فرهنگی و مسكونی بسياری از كشورهای جهان است. انواع فرش، مسند، گليم، جاجيم، ورنی، پشتی، بافت جوراب های پشمی، شال بافی، قلاب دوزی، خورجين بافی، صنايع فلزی وچوبی، اشيای سفالی، چوبی، فلزی، فرآورده های مسی، برنجی، نقره کاری، قلم کاری، خاتم کاری، سفالگری و... هنرمندانه با نقش و نگارهای زيبا در استان اردبيل جان می گيرند و هنر دستی و ارزشمند اين منطقه را به نمايش می گذارند. بیش ترین و معروفترين صنايع دستی استان اردبیل را زيراندازها و بافتههای رنگارنگی تشکیل می دهد که از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار بوده و مخصوص خود استان است.
قالی بافی
در بیش تر روستاهای اردبيل رواج دارد.قالی محصولی است توليدی از گرههای متصل و کنار هم بر روی تارها. برای اين منظور ابتدا بر روی دارهای قالی چلهکشی به صورت نخهايی که به دور ميله و يا چوب پايين و بالای دار می پيچند؛ انجام می شود. چلهکشی يکی از مهم ترین مراحل بافت قالی و مشابه آن است. سپس اين تارها را که در پشت و روی دار ديده می شوند با دست منظم می کنند. در ابتدای بافت هر قالی چند سانتی متر گليم بافت برای استحکام و زيبایی کار بافته می شود(به صورت عبور پود يکی زير و يکی رو است و در رج بعدی برعکس) و سپس بافت قالی شروع می شود.
گرهها می تواند فارسی (غيرمتقارن) يا ترکی (متقارن) باشد بعد از هر رج بافت يک پود نازک از زير ضرب ايجاد شده در تارها و پود کلفت از روی ضرب عبور می کند و توسط شانه کوبيده می شود تا سفت شود و بعد از رد کردن پودها شيرازه پيچی توسط نخی که به رنگ قالی شباهت داشته باشد به دور چندين تار اول و چندين تار نهایی انجام می شود. اين شيرازه پيچی می تواند متصل يا منفصل باشد که بیش تر متصل هستند. شیرازه منفصل به این صورت است که ابتدا قالی بافته می شود و سپس شيرازه به بلندای قالی آماده می شود و به آن دوخته می شود. گليمباف در ابتدا و انتهای قالی بافته می شود. ضرب قالی توسط وسيلهای به نام کوجی انجام می شود که تارها را زير و رو می کند و تقريباً درتمام مناطق ايران رايج است و فقط نام آن متفاوت است و بعد از هر رج بافت و عبور پودها توسط هاف که چوبی کوچکتر از کوجی است ضرب عوض می شود و بافت رج جديد آغاز می شود.
به علت روابط فرهنگی و تبادلات تجاری و تردد عشيرهای در زمانهای گذشته به خصوص در دوره صفويان بين منطقه اردبیل و قفقاز، تاثيرات زيادی در بافت فرشها و زيراندازهای دو منطقه به وجود آمده که بعضی از طرح قالبهای منطقه قفقاز را به فراوانی در قالی های استان اردبیل شاهد هستيم.
نقوشی که در اين منطقه با استفاده از گرههای متقارن و لول بافت و تخت بافت طراحی می شود، اساساً از نوع شکسته انتزاعی هندسی و به صورت لوزی های درشت و به هم پيوسته است، غالباً اين طرحها برگهای درشت و پهن کنگر و خطوط دو رنگ سياه وسفيد، سياه و کرم مورب همراه با گلهای چهار تا شش پر هندسی است. نقوش بخش ميانی لوزی ها، گل و برگ ختایی، شاه عباسی درشت است و در زمينه اصلی فرش علاوه بر لوزی ها، نقوش خيالی هم چون سيمرغ و اژدها به چشم می خورد. از نقشهای رايج ديگر قاب قالی يا خشتی همراه با گل و گياه شيوع يافته و نقش محرابی منقوش به نقوش شکسته گياهی است. رنگ زمينه قالی های قفقاز سرخ آتشين، روناس، سرمهای، قهوهای، کرم سير بوده و اندازه رايج در آن ها قالی، قاليچه و کنارهای است.
از مناطق بافت قالی در قفقاز می توان شيروان و گنجه را نام برد. نقش محرابی رنگ شرابی در شيردان بافته می شود که در نوع خود بی نظير است. قبا نيز نام طرح قالی قفقازی و تلفيقی است از طرحهای قاب قالی و گل و گياه. در اين طرح معمولاً اشکال مربع و لوزی متصل به هم هستند و رنگ فيروزهای اين نوع بافته بسيار زيباست.
قالی، قاليچه و کنارهای با طرحها و رنگهای مشروحه فوق و در رج شمارهای 25-30 الی 45 (منظور از رج شمار تعداد گرههايی است که در 5/6 تا 7 سانتی متر از هر فرش وجود دارد. رج شمار 45 يعنی در هر 5/6 سانت (طول) فرش 45 گره موجود است). در استان اردبيل به اقتباس از طرحهای قفقازی توليد می شود. استان اردبيل يکی از مراکز قالی بافی از نوع متقارن (ترکی بافت) ايران است.
شهرها، روستاها و عشاير ایل شاهسون در بافت و تهيه قالی و قاليچه و کنارهای با نقوش هندسی و زينتی و سنتی محلی در دنيا مشهور و صاحب عنوان هستند. در دوره صفويان؛ قالی بافی در منطقه اردبيل با حمايت شاهان صفوی رشد چشمگيری داشته و امروزه نيز فرشهای ظريف و درشت با طرحهای لچک ترنج همراه با گل و گياه و بوته و نقوش شيوه یافته هندسی با طرحهای ايلاتی و طرحهای قفقازی، افشان از نوع گل و گياه و با استفاده از رنگهای تيره و روشن و با گره متقارن و با استفاده از تکنيک يک پود و دو پود تهيه می کنند.