[1]نگاهي به صنايع دستي استان يزد
قسمت اول
85/9/23
استان یزد یکی از مهم ترین استان های کویری ایران است که صنایع دستی آن را سرامیک و سفال، کاشی سازی، زرگری، زیلوبافی، شعربافی، ترمه بافی، فرش بافی، شمد، دستمال، مخمل، دارایی، چادرشب بافی، قناویز، دندانی، گیوه بافی، حصیر بافی، خورجین بافی، روفرشی، سفره، احرامی، قلمزنی، شيشهگری، چرمسازی، موتابی و نمدمالی تشکیل می دهند.
سراميک و سفال: هنر سفالگری در استان يزد به ويژه در شهر ميبد دارای طرحهای ويژهای است و از حال و هوای كوير نشأت گرفته است. در اصطلاح محلی به توليدات سفال ”كواره“ میگويند. سفال و سراميک ميبد با نقشهای اصيل «خورشيد خاتم» و «مرغ و ماهی» شهرت فراوان دارد. «خورشيد» سمبل آفتاب درخشان كوير، «مرغ» نماد گونهای از گنجشكان نواحی كويری و «ماهی» كنايه از كم آبی اين سرزمين است. طرح سراميک ميبد با نقش خورشيد، مرغ و ماهی در نمايشگاه بينالمللی مونيخ در سال 1971 ميلادی (1350 هـ..ش) برنده مدال طلا شد و در ساير نمايشگاهها با استقبال بازديدكنندگان و تاييد صاحبنظران روبه رو شد. كوزهها و كاسههای ساخت استان يزد، به ويژه ساختههای شهر ميبد از ظرافت و زيبايی خاصی برخوردارند و نمونههای آن در سفالهای ساير نقاط ايران به چشم نمیخورد. كوارههای ساخت ميبد عبارتند از:سفال ساده بی لعاب، سفال لعاب دار، اشيای كاشی و سراميک.
كاشیسازی: كاشیسازی عبارت از به كارگيری كاشیهای زيبا و گوناگون سنتی در معماری بناها است. اين هنر در استان يزد قدمتی هفت صد ساله دارد. هنرمندان ابتدا اشكال دل خواه كاشی را تهيه و سپس روی آنها را نقاشی میكنند و بعد آنها را لعاب داده و پخت میكنند.انواع كاشی اين استان عبارت اند از: كاشی يزدی، كاشی كمک، كاشی شبكه، كاشی شش گوش، كاشی حاشيه، كاشی اكمند، كاشی هفترنگ و كاشی جوک.
زرگری: زرگری يكی از هنرهای دستی استان يزد است. زرگرها با طرحهای بسيار زيبا از نقوش ساده هندسی و نمادين با تلفيق سنگها و گوهرهای قيمتی زيورهای بسيار متنوع برای زينت زنان و دختران میآفرينند.اين زيورآلات شامل گوشواره، گردن بند و سينهريز، دست بند، انگشتر، حلقه و النگو است. در استان يزد سالها است كه راستهای تحت عنوان راسته زرگرها در بازار خان ساخته شده است. از جمله ابزار زرگری كه تا پنجاه سال پيش مورد استفاده بود و در حال حاضر منسوخ شده، میتوان به ترازوهای مثقالی، بوته، كورههای گلی، انبر سركج، رجه با شيارهای كوچک و بزرگ، حديده با سوراخهای متعدد در انواع ياقوتی و الماس اشاره كرد. در حال حاضر از وسايل بسيار مدرن استفاده میشود كه در يک ساعت چند كيلوگرم طلا و نقره را به مفتول و تسمه تبديل می کند.
زيلوبافی (پلاسبافی): اين دستبافته زيبا، خاص مناطق حاشيه كويری است. اين فرش با نوع زندگی مردم منطقه تطابق دارد و بخشی از اعتقادات مذهبی، تاريخ، معماری، طبيعت و گويش مردم اين نواحی نيز، بر تار و پود آن نقش بسته است. زيلوبافی در شهر ميبد سابقهای ديرينه دارد. برخی سابقه زيلوبافی در شهر ميبد را به قرن هشتم هـ.ق و دوره ی مظفريان نسبت میدهند. قديمیترين و در عين حال نفيسترين زيلوهای ميبد، به قرن دوازدهم هـ.ق تعلق دارد و بر روی آن بيستوچهار سجاده طراحی شده است. در مجموع رنگهای آن با اندكی اختلاف، يكسان و چشمنواز است. در حاشيه اين زيلو، نام واقف و تاريخ 1188 هـ.ق نقش شده است. سه تخته زيلو در مسجد جامع «هفتادر» در عقدا وجود دارد كه در نوع خود بی نظير است. دوتخته آن بافته «حاجی باقر ميبدی» در سالهای 1070 و 1083 هـ. ق است و زيلوی فرسود ديگر، مربوط به سال 1023 هـ.ق است. از ديگر زيلوهای تاريخی ميبد می توان به زيلوی آويخته مسجد اميرچقماق (مربوط به سال 1279 هـ.ق) و زيلوهای كهنه مسجد ركنآباد ميبد اشاره كرد.
نقشهای زيلو در ميبد به سه نوع تقسيم میشوند: پنجتايی (مجي)، هفتتايی و سيزدهتايی.
پنجتايی شامل: چشم بلبلی، پرگ و مهرگ.
هفتتايی شامل:بافتوگ، پرتتوره (ردشغال)، زلف، مفرش حلقه، زنجير وگ، تالوگ، ركنالدينی، چاركلگ، سروگ خزن قللی، چشم بلبلی.
سيزدهتايی شامل: گره، بندرومی، كلی، گچ كند، تالوگ، سرو، سينهريز، كمری و پرت گرگ (ردگرگ).
فرشبافی: عمدهترين صنعت دستی استان يزد، صنعت فرشبافی است. اين صنعت تقريباً در تمام شهرها و روستاهای آن رواج دارد. قالیهای دستبافت يزدی در اندازههای 4×3، 5/3×5/2،2×3، 5/2×5/2، و1×1 توليد میشود. نقشههای اصيل فرش يزد به نامهای «هراتی»، «گل و ماهی»، «سردار جنگل» و «كرمانی» است. 75% از فرشهای اين استان با خامه پشم و 25% از خامه كرک بافته میشود. صنايع توليد رنگ، خامه و رنگ رزی از جمله صنايع جنبی است كه مكمل صنعت فرشبافی اين استان است.
شعربافی: از مهمترين صنايع دستی يزد، شعربافی و محصولات مختلف اين صنعت است. شعربافی در ابتدا توسط زنان انجام می شد، اما رفتهرفته اين هنر به يک كار كارگاهی و مردانه تبديل شد. تا چند سال پيش صدای كار دستگاههای شعربافی در بيش تر كوچههای يزد شنيده میشد. كارهای شعربافی متنوع و دستبافتههای آن عبارت اند از: ترمه زریبافی، شمد، دستمال، مخمل، دارايی، چادرشب، قناويز و دندانی.
ترمه: ترمهبافی در استان يزد سابقهای بيش از دويستوپنجاه سال دارد و همواره جزو سوغات مهم اين شهر و يكی از اقلام صادراتی آن بوده است. ترمه پارچهای است در نهايت زيبايی كه تار آن از ابريشم طبيعی و پودش از ابريشم نخ، پشم و كرک الوان است. در گذشته ترمه را با دست میبافتند، از اين رو به آن «انگشتباف» نيز میگفتند. اما در حال حاضر توليد آن نيمه دستی است. انواع ترمه عبارتند از: شال چارقدی، شال بندی، شال راهراه، شال محرمات، شال اتابكی، شال كشميری، شال رضايی، شال اميری و شال يزدی. معروفترين نقشهای ترمه عبارتند از: طرح جام، بته كشميری، بته اژدری، رضا تركی، گلزار، قاب قرآن، خجسته،تاجی و نقوش جديد.
زریبافی: زریبافی از بافتههای قديمی است كه قدمت آن به دوره ساسانيان میرسد. در گذشته مراكز عمده توليد آن شهرهای اصفهان، ابيانه، يزد و كاشان بود.
شمد: نوعی پارچه ابريشمی است كه به عنوان روانداز در فصل تابستان استفاده میشود. شمد اغلب دارای نقشهای ساده و چهارخانه است.
دستمال: دستمالبافی در كارگاههای كوچک صورت میگيرد. دستمال يزدی در ابعاد و طرحهای متنوع در تمام نقاط كشور خريدار دارد. معروفترين طرحهای دستمال يزدی عبارت اند از:عشايری، ابريشمی، مرسريزه. در حال حاضر، ماده اوليه اين بافتهها ابريشم مصنوعی (ويسكوز) است.