فرصت‌هاي بازرگاني و فناوري‌نانو
26/06/1385
خلاصه
در چند سال اخير، فناوري‌نانو به عنوان يک فناوري برخوردار از رشد اميدبخش و نوين شناخته شده است. اين مسئله باعث شده است که از مرحلة تحقيق به سوي مرحلة بـهره‌برداري از اين فناوري حرکت کنيم. در سال‌هاي آينده تجاري سازي فنـاوري نانو ادامه خواهد يافت؛ فناوري‌اي که خاصيت متحول کنندگي آن باعث بروز مشکلات بيشتري در استفاده از فرصت‌هاي تجـاري شده است. همچنين شرکت‌هاي کوچک برخوردار از فناوري پيشـرفته، به ويـژه آن‌هايي که با فناوري‌نانو سر و کار دارند و به پيشرفت‌هاي علم و فناوري بسيار علاقه‌منـد شـده‌انـد؛‌ اين سؤال را مي‌پرسند که چگونه مي‌توانند خود را به کسب آگاهي در مورد فرصت‌هاي تجاري جديد در فناوري‌نانو تحريک کنند. راهبرد اميدبخش براي برانگيختن حس کسب آگاهي در خصوص فرصت‌هاي تجاري فناوري‌نانو ، استفاده از طرح‌هاي پيشنهادي مي‌باشد. اين طرح‌ها بر گسترش عدم اطمينان در مدل ذهني کارفرمايان و مديران متمرکز مي‌شوند‌ و قادرند که فرآيندهاي يادگيري را فعال نمايند. اين مقاله بنيان‌هاي نظري استفاده از طرح‌هاي پيشنهادي را براي شناسايي فرصت‌هاي تجاري فناوري‌نانو ارائه مي‌کند.

1) مقدمه
به علم و فناوري به عنوان تعيين‌کننده‌هاي مهـم رشد و بقـاي شرکت‌ها، منـاطق تـجاري و دولت‌ها نگريسته مي‌شود و آنـها با تئوري‌هاي نوين توسعه اقتـصادي، تغيـير فنـاوري و ابداع صنعتي ارتباط مي‌يابند. براي آن که بـه توسعة اقتـصادي فنـاوري محور دست يابيـم، نـه تنـها ضرورت دارد که بر روي هوش، زمان و سرمايـه در علم و دانش و فناوري مرتبط با تحقـيق و توسعه سرمايـه‌گذاري کنيم، بلکه بايد فرآيندهاي انتشار، پذيرش و پياده‌سازي ابداعات فناوري محور را عملي سازيم. ضمن آن که در اين عرصه، فناوري‌هاي متحول كننده که شريک فناوري‌هاي برخوردار از اثر ابداعي فزاينده هستند، پايه‌هاي اصلي رشد ابداعات و به تبع آن ايجاد ثروت را تشکيل مي‌دهند.
در دهه‌هاي آينده، فناوري‌نانو مبدع رشدي اميدبخش و نوين شناخته خواهد شد. فناوري‌نانو عمدتاً در سازمان‌هاي كاملاً علمي و يا به عبارت ديگر دانشگاه‌ها و آزمايشگاه‌هاي تحقيق و توسعة شرکت‌هايي رشد مي‌يابد که در آنها به صورت جدي بر روي علم و فناوري‌ نانو تمرکز مي‌شود؛ هر چند در چشم انداز رشد، مهم آن است که در موارد کاربردي، توانايي بهره‌برداري از قابليت ابتكار و ارزش افزودة فناوري‌نانو تسهيل گردد. اين بدان معني است که فناوري و دانش را که سازمان‌هاي بشدت علمي توليد مي‌کنند به منظور پذيرش، پياده‌سازي، طراحي، توليد و فروش کاربردهاي مشتري محور فناوري‌نانو؛ نيازمند به تبديل و انتقال است.
توسعة نوآوري در سطح درون سازماني، از تحقيق و توسعه به نوآوري در فناوري پيشرفته واز آن تا برآوردن تقاضا‌هاي بازار، فرآيندي خطي نيست بلکه روندي چرخه‌اي دارد كه حلقه‌هايي تکراري و موازي را در بر مي‌گيرد. والش (2004) مدلي زيربنايي را براي فناوري‌هاي متحول كننده از جمله فناوري‌نانو ارائه مي‌کند که در آن به تحرکات بين فشار فناوري و کشش بازار توجه مي‌گردد. فناوري‌نانو به عنوان يک فناوري متحول كننده مي‌تواند تقاضا‌هاي جديد يا پيشرفتة نسل آينده را هدايت کند ؛ ضمن آنکه از خصوصيات لازم براي خلق نسل آينده بازارها (که در ابتدا ماهيت آنها مشخص نيست) و مساعدت به آن برخوردار است. از هم گسيختگي فناوري نانو، ابعاد و چالش‌هاي فزآينده‌اي را به فرآيندهاي ابتكاري توسعه و تجاري‌سازي آن در عرصه بازار بين‌المللي، به ويژه در مورد شرکت‌هاي کوچک بخشيده است. در فرآيند توسعة نوآوري، استفاده از كاوش محيطي در خصوص علايم تنظيمي، فني و بازار فرصت‌هاي تجاري و ديگر پيشرفت‌ها؛ ضروري است. اگر چه شرکت‌هاي کوچک فناوري در مقايسه با شرکت‌هاي بزرگ به تجاري‌سازي فناوري‌هاي متحول كننده بهتر پاسخ مي‌دهند ولي از نظر ماهيتي ، شرکت‌هاي کوچک برخوردار از فناوري پيشرفته در مقايسه با شرکت‌هاي بزرگ تمايل دارند که به راهبردها و فرصت‌هاي تجاري، توجه مستمر کمتري داشته باشند. پرسش اين است که چه راهي براي پشتيباني از شرکت‌هاي کوچک فناوري‌نانو در پردازش علايم وجود دارد تا به کمک آنها فرصت‌هاي تجاري در بازار پوياي بين‌المللي شناسايي گردند. اين مقاله از چشم‌اندازي نظري، براي شرکت‌هاي کوچک فناوري‌نانو، روش طرح پيشنهادي را به عنوان وسيلة آگاهي از فرصت تجاري مطرح مي‌کند. در ابتداي مقاله ويژگي‌هاي فناوري‌نانو و بازار پوياي بين‌المللي تشريح و سپس درباره شرکت‌هاي کوچک فناوري‌نانو و ضرورت شناسايي فرصت‌هاي تجاري آنها بحث مي‌شود. در ادامه، سناريوها (طرح‌هاي پيشنهادي) به عنوان ابزار يادگيري سازماني به منظور ارتقا و توسعة مفاهيم تجاري معرفي مي‌گردند در پايان هم بر روي استفاده از طرح‌هاي پيشنهادي در برانگيختن آگاهي نسبت به تجاري‌سازي فناوري‌نانو در درون شرکت‌هاي کوچک اين فناوري‌؛ متمرکز مي‌گردد. نتيجه‌گيري هم شامل خلاصه‌اي از مطالب ارائه شده و پيشنهاداتي در اين خصوص اعتبار بخشي به اين مفهوم و مباحثي در خصوص است.
جدول1: خواص و اثرات در مقياس نانو و کاربردهاي ممکن آن
ويژگي‌ها و اثرات مشاهده شده در مقياس نانو مثال‌هايي از کاربردهاي ممکن
سطح ويژه بالاتر و واکنش‌پذيري پيشرفته‌تر. کاتاليزورها، باتري‌ها و سلول‌هاي خورشيدي
آستانة رسانايي پايين‌تر مواد رسانا
افزايش سختي با کاهش اندازة ذره روکش‌هاي محکم و لايه‌هاي نازک محافظتي
باريک شدن شکاف باند با کاهش اندازة‌ ذره الکترونيک نوري

افزايش مقاومت با کاهش اندازه ذره الکترونيک

افزايش مقاومت سايشي ابزارها و روکش‌هاي محکم
دماي ذوب و سخت شدگي پايين‌تر فرآوري مواد و سخت‌سازي آنها در دماي پايين
بهبود انتقال نيروهاي محرکه مخازن هيدروژني و باتري‌ها

جدول 2: مثال‌هايي از کاربرد فناوري‌نانو (برگرفته از اطلاعات شرکت سرمايه‌گذاري لوکس (Lux) در سال 2003 و شرکت کيم (Qeam) در سال 2004
صنعت کاربردهاي فناوري‌نانو در بازار
خودرو نانوکامپوزيت بکار رفته در اتومبيل مسافرتي مدل GMC شرکت جنرال موتورز
مزايا: قسمت‌هاي سبک و در عين حال محکم در اتومبيل
روکش ضد بازتابي وسايل و تجهيزات اتومبيل‌هاي شرکت آودي (Audi) و کاميون‌هاي شرکت دايملرکريسلر که در آن از نانو لايه‌هاي قابل نصب بر روي شيشه استفاده مي‌شود.
مزايا خاصيت ضد بازتابي بهتر.
مصالح ساختماني سنگ‌هاي توالت و وان‌هاي دستشويي دوروايت (durvait) که در آنها از نانو روکش‌هاي ساخت شرکت نانوگيت (nanogate) استفاده مي‌شود.
مزايا: بهبود خواص ضد چسبندگي.
وسايل و لوازم الکترونيک مصرفي Easysharet مدل LS633 کداک که در آن از نانو OLED‌هاي پيشرفته استفاده مي‌شود
مزايا: نمايش تصاوير واضح‌تر ضمن مصرف انرژي کمتر.
نانو روکش ميکروب‌كش به کار رفته در سمعک‌هاي آوديوسرويس (Audio Service) مؤسسة آلماني مواد جديد (New Material)
مزايا: خواص ضد چسبندگي بهتر روکش.
لوازم آرايشي ضد آفتاب نوسل (Nucelle) که در آن از نانوذرات دي اکسيد تيتانيوم ساخت شرکت نانو فاز استفاده مي‌شود.
مزايا: جذب بهتر اشعة UV خورشيد.
نانوکپسول‌هاي ال اريل (L'oreal) بکار رفته در لوازم آرايشي
مزايا: رطوبت رساني بهتر به پوست.
مد عينک‌هاي آفتابي ماوي جيم (Maui Jim) که در آن از نانوروکش‌هاي ساخت شرکت نانو فيلم استفاده مي‌شود.
مزايا: خواص ضد بازتابي بهتر.
شلوارهاي نظامي ادي باور (Eddi Bauer) که در آن از روکش‌هاي مولکولي پارچه‌اي شرکت نانوتکس (Nanotex) استفاده مي‌شود.
مزايا: خاصيت ضد چروک بهتر.
تجهيزات درماني نقطه‌هاي کوانتومي مورد استفاده در تصويربرداري پزشکي ساخت شرکت فناوري‌هاي اويدنت (Evident)
مزايا: نشانگر زيستي فلورسنت آن داراي باند تشعشع باريک و قابل پيش‌بيني مي‌باشد.
لوازم ورزشي راکت‌هاي تنيس بابولات (Babolat) که در آن از نانولوله‌ها استفاده مي‌شود.
مزايا: راکت‌هاي محکم‌تر ولي سبک‌تر.
نانوواکس دراکس (derax) واکس اسکي شرکت نانو گيت
مزايا: سطح سرخورندة محکم ولي لغزنده
2) فناوري‌نانو و بازار پوياي بين‌المللي
2-1) معرفي فناوري‌نانو: دستکاري آرايش‌هاي اتمي، مبناي فناوري‌نانو و ايده‌هاي مرتبط با آن است که فيزيکداني به نام فينمن (1969) براي نخستين بار آن را ارائه نمود مطابق نظر روسو (1999) فناوري‌نانو با گسترش و به كارگيري ترکيبات و ادواتي ارتباط داد که از نظر ويژگي‌هاي سازماني در حد متوسط هستند، از اندازه‌اي در حد مولکول‌هاي مجزا و تقريباً 100 نانومتر برخوردارند و نسبت به مواد حجيم، خواص جديدي را از خود بروز مي‌دهند. اين ترکيبات و ادوات ممكن است خواص منحصر به فرد شيميايي، الکتريکي، مغناطيسي، اپتيکي يا زيستي داشته باشند. قلمرو اين دانش در نقطه اتصال مهندسي وعلوم رايانه، زيست، فيزيک و شيمي گسترده مي‌شود. فناوري‌نانو براي اين که مواد، ترکيبات يا ابزار جديدي بسازد که از خواص مقياس نانو برخوردار باشند، بينش دانش نانو را با خود به همراه دارد.
جدول شماره يك در خصوص اين که کدام خواص نقش ويژه‌اي در کاربردهاي پيشرفته يا جديد دارند، چشم انداز گسترده‌تري را ارائه مي‌دهد.
2-2 جنبه‌هاي تحول ساز فناوري‌نانو: ماهيت فنـاوري‌نـانو شديـداً چند رشتـه‌اي است. هولمـن و ميلر (2003) اين مسئله را از طريق دامنة رشته‌هاي علمي که نشريات و اختراعات فناوري‌نانو آنها را پوشش مي‌دهند، نشان دادند. به عنوان مثال برخي از رشته‌ها عبارتند از : علم مواد، علم پليمر، مهندسي برق و الکترونيک، اپتيک، زيست فيزيک، شيمي آلي و زيست شناسي سلولي. طبق نتيجه‌گيري آنها، از اختراعات ثبت شده چنين بر مي‌آيد که فعاليت اصلي فناوري‌نانو بر ساخت تجهيزات، الکترونيک‌ و مواد شيميايي دارويي متمرکز مي‌گردد. در کنار اين نتيجه‌گيري بر محور اختراعات ثبت شده، مشاهده شد که صنايع ذيل به احتمال زياد تحت تأثير فناوري‌نانو قرار مي‌گيرند: هوا فضا، صنايع خودرو، فناوري‌هاي زيستي، سراميک‌ها، مواد شيميايي، رايانه، صنايع دفاعي، الکترونيک، کاغذ، پلاستيک‌ها، فلزات، منسوجات، مخابرات و انرژي‌هاي تجديد پذير پايدار.
فناوري‌نانو به عنوان خوشه‌اي از فناوري‌هاي نوين، الگوهاي واقعي توسعه‌ اقتصادي، فناوري و علم را دچار تحول کرده است. علم نانو به عنوان يک پيشران علمي قوي، افزايش چشمگير نشريات علمي و اختراعات ثبت شده در زمينه اين فناوري‌ را بدنبال داشته است. همچنين، کشش اين فناوري نوظهور از دانش نانو بهره‌برداري مي‌كند و آن را به ساير فناوري‌ها انتقال مي‌دهد. اخيراً نيز دورة کشش نابهنگام بازار آغاز شده که باعث تحريك استفاده از فناوري‌نانو در توليد مي‌شود. شرکت‌ها در اين مرحله، محصولات فناوري‌نانو را به صورت واقعي مي‌سازند و در معرض فروش قرار مي‌دهند. مثال‌هايي از کالا‌هاي مورد استفاده در زندگي روزمره که با استفاده از فناوري نانو توليد مي‌شوند در جدول شمارة 2 ارائه مي‌گردد. از سوي ديگر کاربردهاي فناوري‌نانو هنوز در سطح مفهومي هستند و قبل از آن که بتوانند در زمرة کاربردهاي عمومي قرار بگيرند، نيازمند پژوهش‌هاي بنيادي بسيار زيادي مي‌باشند. اگر بخواهيم تطبيق دهيم، فناوري‌نانو تقريباً در مرحلة، به اصطلاح، خيز منحنيِ حلقوي انتشار نوآوري قرار دارد.
اگر چه صنايع و کالا‌ها تحت تأثير فناوري‌نانو قرار گرفته يا در آينده قرار خواهند گرفت، ماهيت چند رشته‌اي فناوري‌نانو که قبلاً ذکر شد، پيش‌بيني و قطعيت تأثير مناسب آن در آينده بر هر بخش خاص را بسيار دشوار ساخته است. اين مسئله دليل اصلي آن است که عمدتاً به فناوري‌نانو به عنوان يک فناوري متحول كننده نگريسته مي‌شود. مطابق با نظر برورو کريستنسن (1995) يک فناوري هنگامي متحول كننده تلقي مي‌شود که بهره‌برداري از آن، محصولاتي با ويژگي‌هاي عملکردي متفاوت به وجود آورد كه ممكن است توسط مشتريان فعلي مورد اقبال قرار نگيرد. اين موضوع در مورد فناوري‌نانو بدين معني است که توانايي دارد تا فرآيندها، خدمات يا محصولات جديد يا پيشرفت‌هايي را به بازارهاي فعلي يا جديد ارائه کند. فناوري‌هاي متحول كننده مانند فناوري‌نانو فرصت‌هاي قابل ملاحظه‌اي را براي ورود قوي و زود هنگام به بازارهاي فعلي يا جديد نويد مي‌دهند، البته امکان شکست اين فناوري‌ها زياد است.
2-3) بازارهاي پوياي بين‌المللي: از اين گذشته خاصيت از هم گسيختگي فناوري‌نانو و بازار پوياي بين‌المللي، فشار زيادي بر طرح‌هاي شرکت‌هاي کوچک فناوري، اعمال مي‌کند. اين مسئله را چنين مي‌توان تشريح کرد که بازارهاي دهة اخير پوياتر و بين‌المللي‌تر مي‌شوند. محرکه‌هاي مهم فرآيند جهاني سازي عبارت از: مشارکت بيشتر، يکپارچه‌سازي، تجارت جهاني، سياست‌هاي لپمرالي دولت، راهبردهاي در حال تغيير شرکت، ايجاد بازارهاي جهاني سرمايه، ظرفيت‌هاي فناوري اطلاعات و ارتباطات، افزايش همگني بازار و به تبع آن ايجاد بازار جهاني كاربردها و فروش فناوري مي‌باشند، از رده خارج شدن سريع‌تر فناوري‌هاي جديد با آخرين محرکي که ذکر شد، ارتباط مي‌يابد. همه اين محرک‌ بر بازار جهاني اثر مي‌گذارد، بازاري که مي‌تواند با دو ويژگي سرعت بالا و رقابت بيـش از حد مشخـص شود، به دليل اين حقيقت که فناوري‌نانو براي کاربردهاي جديد يا پيشرفته در صنايع گوناگون مهياتر است، احتمالاً بخش قابل توجهي از شرکت‌هاي کوچک فناوري‌نانو به طور مستقيم يا غيرمستقيم از طريق مشتريان، شرکا يا عرضه کنندگان کالا و خدمات، با جنبه‌هاي بيش از حد رقابتي محيط پوياي بازرگاني بين‌المللي رو به رو خواهند شد. اين مسأله با مرحله خيز انتشار فناوري‌نانو که قبلاً ذکر شد؛ مرتبط مي‌گردد. نتايج نظر سنجي انجمن فناوري نانوي اروپا (ENA ) نشان مي‌دهد که بخش قابل توجهي از مصاحبه شوندگان عمدتاً اروپايي پيش‌بيني مي‌کردند که در ظرف چندسال اخير، فناوري‌نانو بر روي تجارت آنها تأثير خواهد گذاشت. اين گزارش از واژه‌هاي متداولي مانند فناوري‌نانو و عرضه سهام يا تجارت صحبت نمي‌کند اما به اين موضوع اشاره دارد که شرکت‌هاي فناوري‌نانو و يا شرکت‌هاي به كار برندة فناوري‌نانو با محيط تجاري پوياتري مواجه خواهند شد.
همچنين پويايي‌هاي ذاتي بازار بين‌المللي و مرحلة خيز انتشار فناوري‌نانو و بازار خاص آن که تحت تأثير نفوذ‌ها است مي‌تواند از طريق بحث‌هاي اجتماعي، قوانين و برنامه‌هاي سرمايه‌گذاري دولتي در خصوص فناوري‌نانو شناسايي گردد. نتايج گفت‌وگوها در مورد مفاهيم قانوني، اخلاقي و اجتماعي فناوري‌نانو مي‌تواند منجر به برقراري مرز مشخصي در برخي از اَشکال اين فناوري‌ يا توليدات مرتبط با آن و به کارگيري يا بازيافت فرآيندها گردد. بنابراين بخش‌هاي کوچک بازار که در درون بازارهاي محصولات فناوري‌نانو و يا توليدات مبتني بر آن قرار دارند، از اين شانس برخوردارند که تحت تأثير مذاكرات قرار بگيرند. از سوي ديگر قوانين جديد کاربردهاي فناوري‌نانو و توليدات مبتني بر آن، فرصت‌هاي بازرگاني را نشانه گرفته‌اند. از اين گذشته پويايي‌ بازار به طور مستقيم و غيرمستقيم تحت تأثير سرمايه‌گذاري فرامليتي دولتي بر روي تحقيق و توسعة فناوري‌نانو و برنامه‌هاي پذيرش و انتشار آن قرار مي‌گيرد. بودجه‌هاي در حال رشد پيشگامي ملي فناوري‌نانو در ايالات متحده وششمين منشور اتحاديه اروپا در خصوص برنامه‌هاي تحقيق و توسعة فناوري‌نانو، نمونه‌هايي از اين سرمايه‌گذاري‌ها مي‌باشند.
در نتيجه گذشته از ويژگي از هم گسيختگي فناوري‌نانو، پويايي‌ فزآينده بازارهاي بين‌المللي بر قابليت‌هاي رقابتي و فعاليت‌هاي شرکت‌هاي کوچک متمرکز بر فناوري‌نانو، فشار زيادي اعمال مي‌کند. در ادامه مطلب بعد در خصوص اين شرکت‌هاي کوچک بحث خواهد شد.
منابع :


‘High Technology Small Firms’, Enschede, the Netherlands
May 24 - 25, 2004, pp. 609 –621