[1]ساماندهي تحقيق و توسعه فناوري نانو و آموزه هاي ديني اسلام از آمريکا تا افغانستان
25/06/1385
خلاصه
در توسعه علوم و فناوري نانو چه راهکاري بايد مد نظر قرار گيرد؟ سياست هاي حمايتي و تشويقي به چه طريقي بايد تدوين و اجرا گردد؟ در اين مقاله تاکيد شده است که تمامي کشورهاي جهان از آمريکا گرفته تا افغانستان، بر علم (منظور علوم تجربي و مهندسي است) منتهي به بازار حمايت مي کنند، لذا بر فعاليت هاي توسعه اي و بهره مندي حداکثري از پتنت ها به جاي تحقيق و توليد دانش جديد متمرکز شده اند. در اين مقاله به تفاوت هاي تحقيق و توسعه و علم منتهي به بازار با علم غيرسودمند پرداخته شده است.
1400 سال پيش در آموزه هاي ديني بزرگترين يادگار الهي، پيامبر عظيم الشان اسلام آمده است که الهي اعوذ بک من علم لا ينفع. اتفاقا در ادامه فرمودند که مبادا ديگران در عمل به دستورات ما از شما پيشي بگيرند.
در پيشرفته ترين کشورهاي جهان که پولشان از پارو بالا ميرود، حمايت از فعاليت هاي علمي با وسواس صورت ميگيرد. ثروتمندترين کشورهاي جهان، در اکثر اوقات به شرطي از يک پروژه حمايت مي کند که پشتيبان (يا به قول خودمان اسپانسر) خصوصي داشته باشد. کافي است سري به مراکز علمي آمريکا مانند بنياد ملي علوم آمريکا (NSF) بزنيد.
افغانستان همسايه شرقي ايران است. کشوري بخت برگشته، بيچاره و گرفتار هزاران هزار درد و ناراحتي. مدتهاست که تحولات سريعي در عرصه سياسي، اقتصادي، اجتماعي و علمي افغانستان در حال وقوع است. حتما شنيده ايد تلفن هاي همراه در افغانستان وضعيت بهتري حتي نسبت به تلفن هاي ثابت در ايران دارند. در اين کشور نيز با وسواس بيشتري از پروژههاي علمي حمايت مي شود. تاکيد مقامات افغاني هميشه بر درآمدزائي پروژه هاي علمي بوده است (کرزاي، 1384).
تايوان ياد آور ببرهاي زرد، کشوري تازه توسعه يافته است. دو دهه قبل تايوان فقط مونتاژ کننده وسائل کامپيوتري بود. اکنون يکي از بزرگترين توليد کنندگان کامپيوتر در جهان شده است. چرا که اکنون ارزش افزوده در مونتاژ نيست بلکه در توليد آنها است. تايوان کمتر به تحقيق علاقمند است. سياست هاي تايوان متمرکز بر فعاليتهاي علمي مبتني بر ارزش افزوده بالاست (Liu, 2004).
از آمريکا، افغانستان و تايوان بگذريم، آموزه هاي دينيمان را نميتوانيم ناديده بگيريم. به وضعيت کشور خودمان برگرديم. مشکلات اصلي کشور چيست که تحقيق و توسعه صنعت ميتواند و بايد آن را حل کند؟ وضعيت اغلب صنايع کشور دچار مشکلات عديده است. تعداد زيادي از شرکتها نزديک به ورشکستگي هستند و با چنگ و دندان در وضعيت فعلي خويش را سرپا نگه داشتهاند. موضوع اشتغال يکي از مهمترين مشکلات کشور است. تک محصولي بودن و اتکاي بيش از اندازه بر منابع نفتي چالش آينده کشور محسوب ميشود. عدم آموزش بهينه منابع انساني چالش ديگر کشور محسوب ميشود. اکنون سوال اساسي اين است که چگونه ميتوان تحقيق و توسعه فناوري نانو را در راستاي حل مشکلات فوق ساماندهي کرد؟
با يک نگاه کلي به مجموعه فعاليتهاي مراکز تحقيق و توسعه کشور در حوزه فناوري نانو، حرکات جديد، نو و ارزشمند و شايسته ديده ميشود و نشان ميدهد تحقيق و توسعه فناوري نانو در کشور در حال نضج و شکوفائي ميباشد. بستر سازي ستاد ويژه توسعه فناوري نانو اين رشد را شتابي روز افزون بخشيده است. در اين ميان نکات بارزي وجود دارد که بسياري اوقات صريح و شفاف به آنها پرداخته نميشود و در ضميرها باقي ميماند و هر کسي از ظن خود تفسيري ارايه ميکند. ذکر چند نکته ميتواند ضمن شفافيت بيشتر، شاخصي براي طي صحيح مسير تحقيق و توسعه فناوري نانو در راستاي حل مشکلات کلان کشور تلقي گردد.
1. تحقيق يا توسعه، در فناوري نانو، کداميک؟
در تمام مباحث نبايد فراموش کرد که پيش فرض تمامي گزارهها و قضاوتها، دستيابي به هدف اصلي کشور از توسعه فناوري نانو يعني توليد ثروت است. با اين پيش فرض به ادامه بحث پرداخته ميشود. ابهام در معنا و مفهوم تحقيق و توسعه و عدم تعريف شفاف از آن در حوزه فناوري نانو، بارها باعث ابهام شده تا آنجا که هر کسي کار خود را تحقيق و توسعه مينامد و خواستار تخصيص منابع بيشتر براي آنچه انجام ميدهد و نامش را تحقيق و توسعه گذاشته، ميشود. تحقيق فرايندي است که طي آن پول هزينه ميشود تا دانش توليد شود. معناي توسعه متفاوت از تحقيق است. توسعه فرآيندي است که تلاش در تبديل دانش به پول دارد (Senich, 2004). رويکرد تحقيق توليد علم و دانش است و رويکرد توسعه توليد ثروت. شکل (1) ارتباط توسعه را با تحقيق نشان ميدهد (Senich, 2004). از نظر اقتصادي توسعه اشتغالزا و درآمدزا است و هزينههاي خود را پوشش ميدهد. اين در حالي است که تحقيق بيشتر مصرف کننده منابع است و نه تنها هزينهها را پوشش نميدهد بلکه خود نيازمند هزينه کردن است. براي مراکز علمي و واحدهاي صنعتي در کشور ما که از مرز علم و فناوري جهان فاصله دارند، تحقيق در بسياري از حوزهها چندان نميتواند کارگشا باشد. آنها بايد بيشتر بر توسعه تمرکز کنند و سياستهاي دولتي نيز بايد بر حمايت از توسعه متمرکز شوند. از تحقيق ثروتي توليد نخواهد شد و اشتغال مولدي نيز ايجاد نميگردد. تحقيق فقط در حوزههاي خاصي براي کشور معنا دارد که در ادامه به آن اشاره خواهد شد. متاسفانه بسياري از تحقيقات کشور در حوزههائي انجام ميشود که دانش آن توليد شده و حتي رايگان در منابع قابل دسترس است يا با هزينه بسيار کمي قابل خريداري است. استخر دانش امروزي جهان لبريز شده است (Duke, Liu, 2004). به نظر ميرسد مشکل اصلي فناوري در کشور، کمبود دانش نيست بلکه مشکل اصلي عدم اهتمام به توسعه به معناي دقيق و صحيح آن است. اين مشکل دامن همه فناوريهاي نو و کهنه را فرا گرفته است. هم اکنون دانش زيادي در حوزههاي مختلف در دانشگاهها و مراکز تحقيقي توليد شده که به توسعه نرسيده و ابتر در گوشه و کنار کتابخانهها رها شده است. اتفاقا يکي از راهکارهاي ايجاد اشتغال و کسب و کارهاي با ارزش افزوده بالا، دقت و تمرکز بر توسعه به جاي تحقيق است. ميتوان به سادگي حوزههاي متعددي را فهرست کرد که تحقيق در آنها بيمعناست و فقط فعاليتهاي توسعهاي ميتواند گره گشا باشد. به نظر ميرسد اگر سياستهاي دولتي و وزارتخانهائي (مانند ستاد ويژه توسعه فناوري نانو، وزارت علوم و فناوري، وزارت صنايع و معادن، وزارت کار و امور اجتماعي، وزارت بهداشت، وزارت نفت، نيرو و کشاورزي و ...) متمرکز بر توسعه باشد، مشکلات عديدهاي از کشور حل و فصل خواهد شد. نيم نگاهي به سياست هاي کلي نظام و برنامه چهارم نيز نشان ميدهد تاکيد فراواني بر توسعه و شاخصهاي آن شده است.
شکل 1: تبديل دانش به پول و پول به دانش. پول صرف تحقيق مي گردد تا دانش توليد شود؛
درحاليکه توسعه و نوآوري، از دانش توليد شده، پول مي آفريند (Senich, 2004).
در جدول (1) تفاوت هاي بين تحقيق و توسعه از حيث ارتباط با توليد ثروت ارايه گرديده است. اين مقايسه دوگانگي اين دو مفهوم را در خصوص ايجاد ثروت به وضوح نشان مي دهد. همانطور که در اين جدول ديده مي شود خمير مايه تحقيق بيشتر متمايل به فضاي علمي، آکادميک و دانشگاهي است. محقق بدون در نظر گرفتن محدوديت هاي مادي، زماني، مديريتي و با هدف توليد علم (اعم از کاربردي يا غيرکاربردي)، در يک فضاي انتزاعي از نياز جامعه به تلاش و کوشش مي پردازد. شرايط فعلي کشور در حوزه صنعت چنين رويکردي را برنمي تابد. خلاصه آنکه در بخش صنعت رويکرد کشور بايد بر توسعه تمرکز کند نه تحقيق. تحقيق در حوزه صنعت اولويت کشور نيست.
تحقيق توسعه
ايجاد موقعيت سرمايه گذاري در آينده نامعلوم ايجاد طراحي محصول و نمونه اوليه محصول
تأکيد بر اکتشافات مفاهيم جديد تأکيد بر کارايي مبتني بر هزينه
خروجي هاي غير قابل پيش بيني خروجي هاي پيش بيني شده
خروجي ها بدون برنامه زماني معين خروجي با برنامه زماني معين
مبتني بر تلاش و کوشش محقق مبتني بر کارايي
داراي انگيزه پيشرفت علم داراي انگيزه هدفمند از پيش تعيين شده
کنترل شونده توسط نخبگان علمي کنترل شونده توسط مديران پروژه و نخبگان اقتصادي
محيط کاري غير رسمي و مديريت ناپذير ساختار کاري و اداري رسمي
ايجاد دانش استفاده از دانش
آزادي عمليات کنترل عمليات در راستاي هدف
متخصصين رشتههاي مختلف اعضاي کاري با قابليت کارکرد بين رشته اي
گروه محور پروژه محور
خلاقيت فردي- جمعي خلاقيت استراتژيک در راستاي توليد ثروت
مهارت علمي محور تجربه محور
رهبري و راهنمايي مديريت و کنترل
برطرف کننده ابهام برطرف کننده عدم قطعيت
ارزيابي با ميزان توليد علم ارزيابي با ميزان توليد ثروت
2. تحقيق ضرورتي انکارناپذير اما فقط در حوزه هاي خاص:
حوزه هاي مختلفي وجود دارند که نيازمند تحقيق هستند اما بنا به دلائل مختلف کسي در آن حوزه ها فعاليت هاي تحقيقي انجام نميدهد. دليل اصلي آن نيز به نبودن نياز از طرف کسب و کارهاي ايراني و ساختار کشور و تک محصولي بودن آن و تکيه بيش از حد بر منابع نفتي است. شايد اگر مثالي مطرح شود، ابعاد مساله بيشتر روشن ميگردد. چه کسي در ايران متخصص مطالعات بازار است؟ چه کسي در ايران تحقيقات بازاريابي در مورد يک محصول خاص انجام داده است؟ چند نفر از مديران دولتي يا خصوصي ايران مفهوم خلق بازار را در برنامههاي خويش جدي گرفتهاند و براي تبيين و شفاف شدن آن در حوزههاي مختلف برنامه دارند؟ چه کسي تحقيقات بازار در حوزه محصولات مزيت دار کشور را انجام داده و مبتني بر آن مسير کسب و کار را تغيير داده است؟ تحقيقات در مورد تجارت محصولات کشاورزي، تجارت خدمات فني و مهندسي و ... کجا و توسط چه کساني انجام شده و نتايج آن کجاست؟ جالب اين جاست که حتي در مورد منابع نفتي که اولويت اساسي کشورمان است، کمتر تحقيقي در مورد تثبيت بازار فرآوردههاي آن و بازارسازي براي بسياري از محصولات جانبي آن انجام شده است. تحقيقات مختلف و گستردهاي راجع به علوم پايه و حتي مهندسي شده است اما کمتر تحقيق جامع و کاملي در زمينههاي بازاريابي انجام شده است. به راحتي ميتوان مقايسههاي سادهاي بين حجم فعاليتهاي انجام شده در علوم و مهندسي از يک طرف و مطالعه بازار و بازاريابي از طرف ديگر انجام داد. براي همين است که اگر حتي شرکتي بتواند محصول فناوري نانو را توليد کند، تازه با مشکل بزرگ بازاريابي روبرو خواهد شد که خود هفت خوان رستم ديگري خواهد بود. اگر سري به بانکهاي اطلاعاتي پروژههاي مطالعاتي انجام شده يا در دست انجام در مراکز علمي، تحقيقاتي و حتي کسب و کاري بزنيد، تعداد زيادي تحقيقات مختلف ميبينيد که اکثر قريب به اتفاق آنها در مورد علوم و فنون است، اما يافتن مطالعات بازار، خلق بازارهاي جديد، خدمات پس از فروش و ... کمتر ديده ميشود. براي همين است که اکثر شرکتها و کسب و کارهاي ايراني با مفهوم مطالعه بازار و استراتژي فروش و برنامهريزي براي فتح بازارهاي جديد يا تثبيت بازارهاي فعلي بيگانهاند.
با تشکر از آقاي دکتر شادنام، از دانشگاه آلبرتا کانادا که در تهيه منابع و محتواي مقاله فوق تلاش فراواني نمودهاند.
منابع :
Senich, D., A Catalyst for Industry-University Partnerships, American Physical Society March Meeting, Montreal, Canada, 2004.
Duke, C.B., Getting Value From Research: From Research Knowledge to Profitable Products, American Physical Society March Meeting, Montreal, Canada, 2004.
Liu, Y.S., An Inside Look at Taiwan’s Photonics Industry, Photonics Spectra, pp. 50-51, July 2004.