عنوان مقاله: سرويس پيام كوتاه (SMS) و تبليغات تجاري
درآمد:
ارتباطات، عامل مهمي براي دگرگوني و تحول در جهان معاصر بوده است. از اختراع صنعت چاپ گرفته تا پيدايش فناوري‌هاي نوين مخابراتي و ارتباطي، همگي در خدمت تغيير و تحول بوده‌اند. "ويليام آگبرن"، جامعه شناس آمريكايي، بر اين باور بود كه فناوري هميشه نخستين عامل دگرگوني اجتماعي است. به باوراو هر نوآوري مهم تقريبا همه ابعاد جامعه را دگرگون مي‌سازد. مثلا اختراع اتومبيل، بازرگاني در ابعاد بين‌المللي را امكان‌پذيرتر كرد و اجازه داد كه نيروي كار در كارخانجات بزرگ متراكم شود و اين اجتماعات به نوبه خود، برخي از جنبش‌هاي كارگري را به وجود آورد. تحولات الكترونيكي از جمله تغييراتي هستند كه دگرگوني‌هاي اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي متعددي را در برداشته و دارند.
تلفن همراه از جمله فناوري‌هايي ا‌ست كه با وجود مدت كمي كه از ورود آن به جامعه ايران مي‌گذرد، تأثيرات چشم‌گيري را در حوزه‌هاي گوناگون به جاي گذاشته است. در اين نوشتار به بررسي يكي از اين حوزه‌ها، يعني تبليغات بازرگاني از طريق خدمات پيام كوتاه تلفن همراه (SMS) پرداخته مي‌شود.
عصر انفجار اطلاعات
در گذشته‌هاي نه چندان دور، مردم براي كسب اطلاعات، دشواري‌هاي بسياري را متحمل مي شدند. افراد ناچار بودند مسافت زيادي را بپيمايند و يا مثلا براي دريافت حداقل اطلاعاتي كه در آن زمان دست به دست مي‌شد، رنج فراواني را تحمل كنند. اما در روزگار كنوني با گسترش فناوري‌هاي ارتباطي و اطلاعاتي، ميزان اطلاعات دريافت شده توسط هر نفر به اندازه اي است كه افراد دچار اضافه بار اطلاعاتي مي‌شوند و به ناچار بخشي از وقت خود را به خلاص كردن خود از دست اطلاعات ناخواسته‌اي مي‌گذرانند كه روزانه به طرق گوناگون به زندگي آنها وارد مي‌شود. آنها با اين كار فرصت مي‌يابند تا از اطلاعات موردنياز بهره ببرند.
هرزنامه‌هاي اينترنتي (SPAM) يكي از بهترين مصاديق اين مسئله است. برپايه ي جديدترين آمار اعلام شده، 70 درصد نامه‌هاي الكترونيكي ارسالي به آدرس الكترونيكي كاربران اينترنت هرزنامه است. اين نامه‌هاي تبليغاتي، مدت هاست كه در سراسر جهان و به ويژه در كشورهاي پيشرفته، به موضوع پرمناقشه‌اي تبديل شده است كه اعتراض كاربران و هواداران حفظ حقوق خصوصي افراد را برانگيخته است. افزايش ميزان هرزنامه‌هاي اينترنتي در يك سال گذشته، عملا دولت ايالات متحده آمريكا و برخي كشورهاي اروپايي را به وضع قوانين بازدارنده در اين زمينه واداشته است. همچنين به گزارش يكي از خبرگزاري‌ها، ارسال هرزنامه در سال 2003 ميلادي، 20 ميليارد دلار زيان به بار آورده است. استفاده از فيلترها و مقررات ضد هرزنامه، تا اندازه اي از فراواني آنها كاسته است، اما ارسال اين نامه‌هاي ناخواسته همچنان ادامه دارد و استفاده از گوشي‌هاي تلفن همراه كه امكان اتصال به شبكه اينترنت را دارند و همچنين استفاده از خطوط پرسرعت، باعث افزايش هرزنامه شده است.
رسوخ تلفن همراه به خلوت انسان‌ها
در سال 1985 كه "ارني واير"، نخستين مكالمه را با تلفن همراه در بريتانيا انجام داد، كسي گمان نمي‌كرد كه اين پديده اين اندازه بر زندگي و طرز و سبك رفتار انسان‌هاي پس از دو دهه تاثير بگذارد. اكنون در جهان از هر 6 نفر، يك نفر تلفن همراه دارد. اين مسئله، ارتباطات تازه‌اي را ايجاد كرده است. حتي در كشورهاي آفريقايي. مثلا در اتيوپي كه تنها 20 هزار خط تلفن ثابت دارد، 150 هزار نفر تلفن همراه دارند. و اين يعني گسترش چشمگير تلفن همراه.
در ايران نيز با روند رو به گسترش استفاده از تلفن همراه، هم اكنون تلفن همراه رو به فراگيري مي رود. اما در اين ميان، استفاده از خدمات پيام كوتاه (SMS)، مسئله‌اي كه زواياي گوناگوني دارد كه برخي از آنها تاكنون خيلي مورد بررسي قرار نگرفته است.
خريد و فروش الكترونيكي از طريق SMS
شبكه تلفن همراه، ابزار تازه اي براي تجارت الكترونيكي است و با افزوده شدن قابليت نوشتار و خدمات پيام كوتاه به گوشي‌هاي تلفن همراه و فناوري بدون سيم، رفته رفته تلفن همراه به عنوان ابزاري نيرومند در تجارت الكترونيكي مطرح خواهد شد. در صورت استفاده از SMS ، امكان هويت‌سنجي مشتري و پرداخت الكترونيكي به گونه‌اي كاملا امن فراهم مي‌شود. به گونه اي كه با حصول اطمينان از هويت سفارش دهنده، كسب اطمينان از حقيقي بودن درخواست از طريق شناسايي سفارش كاربر ميسر مي‌شود.
در اين روش از تجارت الكترونيكي، مشتري به وبگاه فروشنده مي رود و درخواست خريد كالا را مي‌دهد. سپس فروشنده از خريدار مي‌خواهد كه شماره تلفن همراه خود را وارد كند. در صورت معتبر بودن شماره و وجود پرونده اطلاعاتي در شبكه اصلي وبگاه، SMS به خريدار ارسال شده و در صورت ثبت آن توسط خريدار در وبگاه، هويت وي تأييد مي‌گردد. بدين ترتيب، امكان يك معامله امن فراهم مي‌شود و پس از دريافت صورتحساب توسط مشتري، مبلغ آن پرداخت مي‌شود؛ بدون اينكه نيازي به كارت اعتباري باشد.
وضعيت ايران
چند ماهي است كه برخي از شركت‌هاي خصوصي و نيز شركت مخابرات ايران، پيام‌هايي را با مضاميني مانند: تبريك جشن ها، تسليت بعضي از مناسبت‌ها، تبليغ براي محصولات يا خدماتي خاص و ... از طريق SMS روي تلفن همراه شهروندان ارسال مي‌كنند. پيام‌هايي كه ويژگي اصلي آنها، ناخواسته بودن آنهاست و از مشتركان تلفن همراه براي ارسال آنها اجازه گرفته نمي‌شود و در سطح وسيع نيز منتشر مي‌شوند.
ارسال اين گونه پيام‌ها از چند ماه پيش مورد توجه قرار گرفت. ايجاد ايستگاه‌هاي اينترنتي كه امكان ارسال SMS را به صورت رايگان يا با پرداخت مبلغ اندكي فراهم مي‌كردند، باعث شد برخي از شركت‌ها براي تبليغ فرآورده هاي خود، به سراغ اين روش بروند و حتي در جريان انتخابات مجلس هفتم، برخي شعارهاي تبليغاتي، له يا عليه انتخابات به صورت SMS در سطحي وسيع منتشر شد.
موضع شركت مخابرات ايران
پس از استفاده گسترده از SMS براي ارسال پيام‌هاي تبليغاتي در نوروز سال 83 ، مسئول مركز SMS تلفن همراه به طوررسمي در گفت وگويي تأييد كرد كه مخابرات در ازاي دريافت مبلغ ارسال پيام كوتاه براي هر مشترك، در سطح گسترده نيز اقدام به ارسال SMS مي‌كند.
برپايه ي گزارش ايرنا، هزينه ارسال پيام كوتاه به هر 100 هزار مشترك، يك ميليون و 600 هزار تومان است و اگر شركتي بخواهد پيام محصولش در سطح گسترده‌تر منتشر شود، تخفيف‌هاي لازم نيز به آن تعلق مي‌گيرد.
همچنين پيام‌هايي كه از جانب مركز SMS تلفن همراه ارسال مي‌شود، با شماره‌اي مثل 985005+ قابل شناسايي است. شركت مخابرات ايران همچنين اعلام كرده است كه درصدد است تا با تدوين آيين نامه‌اي، در خصوص ارسال پيام‌هاي تبليغاتي به صورت قانونمند عمل كند. اين آيين نامه مبتني بر سه بخش است كه بخش نخست آن مربوط به تعرفه‌ها، بخش دوم، محتوا و بخش سوم، نيز امور مربوط به حقوق مشتركان را شامل مي‌شود.
افزون بر اين كه، ارسال پيام تبليغاتي توسط شركت مخابرات ايران، هرگز جنبه اجباري نداشته و مشترك در صورت عدم تمايل مي‌تواند درخواست خود را اعلام نمايد تا SMS تبليغاتي روي تلفن همراهش ارسال نشود. مسئول مركز SMS تلفن همراه همچنين اعلام كرده است كه ارسال پيام‌ تبليغاتي به تلفن همراه جزء مالكيت مشتركان محسوب نمي‌شود، دولت (مخابرات) حق دارد پيام‌هاي تبليغاتي را براي مشتركان ارسال كند و از اين راه به درآمدزايي بپردازد.
ديدگاه مخالفان
رضا پرويزي، دبير كميته مبارزه با جرايم رايانه‌اي، ارسال اين پيام‌ها را مصداق مزاحمت و مشمول ماده 641 قانون مجازات اسلامي خوانده است.
براساس اين ماده "هرگاه كسي به وسيله تلفن يا دستگاه‌هاي مخابراتي براي اشخاص ايجاد مزاحمت نمايد. علاوه بر اجراي مقررات خاص شركت مخابرات، مرتكب به حبس 1 تا 6 ماه محكوم خواهد شد".
روزنامه‌نگاري معتقد است: "با توجه به دريافت مبلغ ابتدايي 1200 تومان براي ارائه خدمات SMS به مشتركان و دريافت مبالغي به صورت ماهانه در مقابل تعداد پيام‌هاي ارسالي از سوي كاربران، شركت مخابرات افزون بر پيام‌هايي كه به مناسبت‌هاي گوناگون براي كاربران ارسال مي‌كرد، پيام‌هاي تبليغاتي را نيز ارسال مي‌كند. به تبع اين قضيه، مبالغي عايد مخابرات مي‌شود و تنها وقت مشتركان براي خواندن پيام‌ها گرفته مي‌شود.
همچنين با در نظر گرفتن اينكه به محض ارسال پيام، در صورت در دسترس نبودن و يا خاموش بودن دستگاه مشترك، پيام ارسال نمي‌شود و به محض وارد شدن به شبكه، پيام موردنظر توسط مشترك دريافت مي‌شود، برخي پيام‌ها نيمه شب به مشتركان مي‌رسد كه مواجه شدن مشتركان با اين پيام‌ها آن هم در نيمه شب، آيا غير از مزاحمت است؟"
ديدگاه موافقان
يك كارشناس ارشد جامعه‌شناسي، SMS را ابزار جديدي مي‌داند كه ارزان و سريع است و مي‌تواند گروهي را حول محور خاصي جمع كند. او معتقد است كه اين ابزار در ايران، ابتدا با استقبال مواجه خواهد شد. اما براي جلوگيري از بروز مشكلات بعدي، بهتر است كه مرجع صدور SMS هاي تبليغاتي، فقط شركت مخابرات باشد.
جوان 23 ساله‌اي در گفت وگو با نگارنده، از ارسال SMS تبليغاتي به تلفن همراهش هيچ گونه ناراحتي ندارد و اين شيوه را، شيوه اثر بخشي مي‌داند كه مخاطب آن هميشه در دسترس است و تقريبا هميشه به فرد موردنظر مي‌رسد.
يك خبرنگار سرويس سياسي يكي از روزنامه‌هاي صبح تهران نيز بر مؤثر بودن اين شيوه از تبليغات تاكيد دارد و مي‌گويد: تاثير ارسال SMS تبليغاتي، علاوه بر هزينه نسبتا كمي كه دارد، از تابلوهاي تبليغاتي خياباني مؤثرتر است و تقريباً همه كاربراني كه پيام براي آنها ارسال شده است، آن را مي‌خوانند.
خلأ قانوني در حفظ حريم خصوصي
به نظر مي‌رسد كه در مواجهه با مسئله SMS هاي تبليغاتي، هم اكنون خلأ قانوني وجود دارد. نه شهروندان و نه شركت مخابرات، هنوز به درستي نمي‌دانند كه ارسال اين گونه پيام‌ها قانوني است يا غيرقانوني؟
كاربران تلفن همراه بر لزوم توجه به حريم خصوصي و رعايت اين مسئله از سوي شركت‌هاي خصوصي و شركت مخابرات تاكيد دارند و در مقابل اينان نيز بر حق خود براي فروش بيشتر و كسب درآمد.
اما يك نكته مسلم و بديهي وجود دارد و آن، توجه به حريم خصوصي به عنوان يكي از اساسي‌ترين مصاديق حقوق بشر است كه از توجه به شأن و منزلت انساني و ارزش‌هاي مبتني بر انواع آزادي‌ها نشأت گرفته و امروز تبديل به يكي از كانوني‌ترين مباحث در جامعه اطلاعات و يكي از مهم‌ترين مسائل حقوق بشر در عصر جديد تبديل شده است. در جامعه اطلاعات كه قدرت، توان و سرعت فناوري‌هاي اطلاعاتي و در نتيجه، توان بالقوه تجاوز به حريم خصوصي افراد رو به افزايش است، ايجاد توازن ميان استقلال فردي و قدرت حكومتي از هميشه پيچيده‌تر شده است.
اما در وضعيت كنوني ايران و با شرايط موجود خدمات‌دهي شركت مخابرات ايران به مشتركان تلفن همراه، ارسال SMS تبليغاتي در زماني مطرح مي‌شود كه اين شركت هنوز قادر نيست به نحو مطلوبي در زمينه تلفن همراه به كاربران، خدمات ارائه دهد.
پس نياز ضروري شرايط حاضر، اصلاح و رفع كمبودها و مشكلات و معضلات موجود است نه درآمدزايي، حداقل اينكه اين دو مسئله همزمان با هم پيش بروند و توجه به كسب درآمد به هر قيمتي، مانع از اصلاح نقايص و كمبودها نشود.