[1]چشم های خیره در گردنه حیران
25/05/1385
واژه اردبيل؛ واژه ای اوستايی است كه از دو كلمه آرتا ( مقدس ) و ويل ( شهر ) به معنی شهر مقدس تركيب شده است. اين استان در شمال غرب ايران واقع شده و حدود يك درصد از مساحت كل كشور را در بر مي گيرد. اين خطه با اهميت از كشور ايران؛ در برگيرنده جاذبه هاي فرهنگي, اجتماعي, طبيعي و تاريخي متعددي است و با دارا بودن اقتصاد پررونق كشاورزي و دام داري و وجود منابع معدني غني در شمار مناطق بااهميت و پر رونق ايران است. وضعيت خاص زمين شناسی و توپوگرافی منطقه؛ باعث ايجاد چشم اندازهاي طبيعی وجذابي شده كه نشان از غنای طبيعی منطقه دارد. استان اردبيل به لحاظ ژئوتوريستي در بر گيرنده بالاترين درياچه آب شيرين جهان درقله سبلان است. سبلان خود به تنهايي شكوه دشت های سبز، عظمت اقتدار و برف پوش آبی های دوردست آسمان را به نمايش مي گذارد كه در دامنه هاي آن مي توان كمياب ترين چشم اندازهاي اجتماعي و فرهنگي را ديد. در سبلان بهار به بهار می توان نظاره گر گر ايل بود كه برای نفس كشيدن و برای دست ساييدن به خاک سبلان و برای دويدن در پی گله های گوسفندان و برای شنيدن هياهوی بی تاب زنبوران عسل و برای استشمام عطر گل های رنگارنگ وحشی و برای سلام دادن به سبلان می آيند.
مکان های دیدنی و تاریخی
استان اردبيل به لحاظ طبيعی, تاريخی, اجتماعی و فرهنگی ازمناطق پررونق و ارزشمند ايران است. وضعيت خاص زمين شناسی و توپوگرافی منطقه باعث ايجاد جاذبه های طبيعی و چشم اندازهای بسيار زيبايی شده و بر غنای طبيعی منطقه افزوده است. در بيش تر شهرستان های استان؛ آثار طبيعی و تاريخی زيادی پراکنده شده اند. کوهستان پرشکوه سبلان با قله آتشفشانی سبلان و چشمه های آب گرم و درياچه های طبيعی كوچك ولی پرشمار، مهم ترين جاذبه طبيعی شهرستان اردبيل محسوب می شود. آبشار گورگور سبلان که در شهرستان گرمی واقع شده، گردنه ناو خلخال كه از داخل جنگل های طالش به جاده رشت وآستارا متصل می شود و گردنه حيران که يکی اززيباترين و بی نظيرترين چشم اندازهای طبيعی ايران است, در اين استان واقع شده است. زندگی با صفا و دور از دنيای صنعتی عشاير شاهسون و ديگر ايل ها در دامنه های سبلان به راستی حيرت هر بازديد كننده ای را بر می انگيزد. استان اردبيل هم چنين دارای بناهای تاريخی و مکان های ديدنی زيادی است که برخی از آن ها هم چون بقعه شيخ صفی الدين اردبيلی شامل بناهای متعدد از دوره های مختلف می شود و با رفتن به يک مکان ديدنی می توان از چندين اثر تاريخی و قديمی بازديد کرد. تپه های باستانی، حمام های قديمی، عمارت های بزرگ، گورستان های مشاهير و بقعه های مقدس و تاريخی از ديگر ديدنی های شهرستان اردبيل هستند كه در كنار صنايع دستی و جاذبه های اجتماعی و فرهنگی منطقه جاذبه های كم نظيری را فراهم كرده اند.
صنايع و معادن
صنايع استان اردبيل در دو گروه صنايع دستی و صنايع ماشينی قابل بررسی است. صنايع دستی استان اردبيل بيش تر توسط عشاير و ساكنان شهرها و روستاهای كوچك منطقه صورت می گيرد. از مهم ترين صنايع دستی اين استان میتوان به گليم، مسند، شال بافی، بافت جورابهای پشمی، قلاب بافی، پشتی بافی، خورجين بافی، جاجيم، ورنی و بافته های عشايری اشاره كرد. صنايع ماشينی اين منطقه نيز در راستای مواد اوليه موجود در معادن استان شكل گرفته اند. توجه به ويژگی های زمين شناسی و ساختاری تنوع منابع معدنی استان اردبيل در خور توجه است. در بخش شمالی استان ، دشت مغان بخشی از حوضه هيدروكربوری گسترده ای است كه از گرگان تا حاشيه جنوبی دريای خزر و شمال استان اردبيل ادامه دارد.
در قسمت جنوب شرقی استان (ماسوله ، خلخال ) در رسوبات تخريبی - كربناتی آثاری از كانی سازی سرب ، روی ، مس ، باريت …… ديده شده است. در بخش وسيعی از استان ، ولگانيسم شده سنوزوئيك و هم چنين گرانيتوئيدهای نفوذی اين زمان كه همراه با محلولهای هيدروترمالی و دگرسانی پيشرفته بوده سبب انباشت ذخاير فلزی مس ، سرب ، روی ، طلا شده است. نواحی مورد نظر بخشی از نوار مس دارد قفقاز - سونگون است كه از طريق قوشه داغ، سيلان،مجدر،هشتجين، تامقطع طارم زنجان ادامه می يابد.
کشاورزی و دام داری
مراتع كوه سبلان و ديگر كوه های استان اردبيل سبب وجود رونق نسبی در دام داری استان اردبيل شده است. در اين استان بيش از پنج ميليون واحد دامی، منشأ توليد و عرضه گوشت و محصولات لبنی است. پرورش زنبور و توليد عسل مرغوب يكی ديگر از فعاليتهای اقتصادی است كه در اردبيل رونق بسيار دارد و عسل به عنوان سوغات اين شهرستان شهرت ملی يافته است. پرورش نوعی ماهی قزل آلا نيز به نام رنگين كمان در درياچه طبيعی نئور اردبيل صورت میگيرد كه از نظر مزه و كيفيت غذايی از بهترين وخوش مزه ترين ماهی ها است.
وجه تسميه و پيشينه تاريخي
واژه اردبيل واژه ای اوستايی است كه از دو كلمه آرتا ( مقدس ) و ويل ( شهر ) به معنی شهر مقدس تركيب شده است. به روايت اوستا زرتشت پيامبر ايرانی در كنار رود دائی يتا كه امروزه ارس ناميده می شود به دنيا آمد و كتاب خود را در سبلان نوشت و برای ترويج دين خود، روی به شهر بازان پيروز آورد. عده ای به او گرويدند و در اين ناحيه جنگی ميان زرتشتيان و بت پرستان روی داد كه در اين جنگ زرتشتيان بر همه روستاها و قصبه های اطراف اردبيل دست يافتند و به افتخار اين پيروزی آتشكده ای در اردبيل بنا كردند كه امروزه آثار آن در سه فرسنگی اين شهر در دهكده ای به نام آتشگاه باقی مانده است. اردبيل در دوره اشكانيان و در ميان شهرهای آذربايجان جايگاه ويژه ای داشت.
نوشته اند كه قهرمانان آذربايجان به نام دهام كه از پهلوانان و از نژاد كيان بوده اند، در اين دوره از اردبيل برخاسته اند. به اين ترتيب، بنای اردبيل را بسيار كهن تر از زمان ساسانی بايد دانست. پيش از دوره اسلامی آذربايجان دارای دو مركز اصلی بود: يكی از اين دو مركز گنجک( به ارمنی گنزک ) بود كه همان تخت سليمان امروزی است، اما نام مركز ديگر در جغرافيای استرابن از قلم افتاده است. در دوره اسلامی اين دو مركز را شيز و اردبيل خوانده اند. می گويند اردبيل بدون شک مركز تابستانی آذربايجان بوده است. از اواسط تا اواخر دوره ساسانی، اردبيل به تنهايی مركز آذربايجان به شمار می رفت و سكه های دوره پارتی و ساسانی در اين منطقه با علامت اربارات ضرب می شده است. اردبيل به هنگام فتح آذربايجان به دست مسلمانان هم چنان پايتخت اين منطقه و مقر مرزبان آن بود.
در دوره ايلخانان گرچه تبريز، به عنوان شهر مهم آذربايجان رو به رشد بود و از لحاظ سياسی جايگزين اردبيل به شمار می آمد اما اردبيل نيز به عنوان دارالارشاد هنوز از جايگاهی خاص برخوردار بود.اردبيل در دوره صفوی از لحاظ سياسی و اقتصادی سرآمد شهرهای ايران بود. شاه اسماعيل صفوی قيام خود را از اردبيل آغاز كرد. اين شهر در مسير شاه راه تجاری ايران و اروپا قرار داشت و ابريشم وارده از گيلان، از طريق اردبيل به اروپا صادر می شد. اين امر در پيشرفت اقتصادی و افزايش درآمد مردم تاثيری مهم داشت. اردبيل دردوره قاجاريه رونق و شكوه گذشته را باز نيافت و وسعت آن به حدود يک سوم وسعت شيراز می رسيد. اين منطقه به دليل قابليت های بالای اقتصادي, فرهنگی و تجاری در سال 1372 به صورت استان جداگانه از آذربايجان شرقی درآمد و شهرستان ها, شهرها, دهستان ها و روستاهای زيادی را در برگرفت. هر چند اردبيل به استانی مستقل و جداگانه تبديل شده, اما تاريخ آن با تاريخ سرزمين آذربايجان چندان در آميخته كه بدون توجه به موقعيت تاريخی آذربايجان نمیتوان سخن از موقعيت تاريخی اردبيل به ميان آورد.
مشخصات جغرافيايي
استان اردبيل در شمال غربی فلات ايران، حدود يك درصد مساحت ايران را تشكيل ميدهد. اين استان از شمال به رود ارس، دشت مغان و بالها رود در جمهوری آذربايجان، از شرق به رشته كوه های طالش و بغرو در استان گيلان، از جنوب به رشته كوه ها، دره ها و جلگههای به هم پيوسته استان زنجان و از غرب به استان آذربايجان شرقی محدود است. از نظر مختصات جغرافيايی مدارهای 45 دقيقه و 37 درجه و 42 دقيقه و 39 درجه شمالی، منتهی اليه شمالی و جنوبی، و نصف النهارهای 55 دقيقه و48 درجه و سه دقيقه و 47 درجه منتهی اليه غربی و شرقی استان را مشخص میكنند. بر اساس آخرين تقسيمات كشوری اين استان دارای 9 شهرستان و تعداد زيادی شهر, دهستان و روستا بوده است. شهرستان های استان اردبيل عبارتند از: اردبيل, بيله سوار, پارس آباد, خلخال, كوثر(گيوي), گرمي, مشگين شهر, نمين و نير. بر اساس آخرين سرشماری رسمی سال 1375 جمعيت استان اردبيل 1183364 نفر بوده است. بيش ترجمعيت استان؛ آذری زبان هستند و ميهمان نوازی و رعايت آداب و رسوم خاص آذری ها از ويژگی های مردم استان است.
جاذبه های طبیعی استان اردبیل
استان زيبای اردبيل يكی از ارزشمندترين مناطق طبيعی جمهوری اسلامی ايران است كه هر يك از عارضه های طبيعی آن از قبيل كوه ها، رودخانه ها، چشمه ها، دشت ها، جلگه ها و جنگل های آن از قابليت های بالای جهانگردی برخوردارند. چشمه ساران لطیف، طبیعت چشم نواز و حیرت انگیز مشگین شهر، جنگل های زیبای خلخال و نمین، آبشارهای دیدنی شیروان دره، دریاچه گوهر نشان نئور و شورابیل، دشت زر خیز و مصفای مغان و صدها پدیده شگرف طبیعت در پهنه گسترده این استان تنها برخی از جاذبه های طبیعی اردبیل را تشکیل می دهند.
استان اردبيل به لحاظ ويژگی های زمين شناختی يكی از مهم ترين كانون های آب معدنی و آب گرم ايران به شمار می رود و چشمه های متعدد و آب های درمانی آن هر ساله تعداد زيادی از گردشگران را جذب خود می كند. كوهستان های استان اردبيل كه به سه دسته شمالی، مركزی و جنوبی تقسيم می شوند؛ دربرگيرنده بيش ترين انواع گياهان و زيباترين چشم اندازهای طبيعی درفصل های مختلف سال هستند. تنها دركوهستان سبلان بيش از 3000 گونه گياهی يافت می شود كه از جاذبه های علمی و گردشگری بالايی برخوردارهستند. جنگل های موجود درخلخال نيز از مهم ترين گردشگاه های اهالی استان اردبيل و بازديد كنندگان اين منطقه به شمار می آيند. بهار به بهار دامنه های قله پرابهت سبلان پذيرای مهمانان سالانه خويش است و عشاير كوچ نشين ارسباران و شاهسون ها برای چرای دام هايشان در آن جا اتراق می كنند. چشم انداز زندگی ايلی در دامنه يكی از پرشكوه ترين قله های ايران همراه با جلوه های طبيعی پوشش گياهی در كنار رودخانه های زيبای منطقه به راستی زيبا و وصف ناشدنی است. ويژگی های محيطی و تنوع آب و هوايی استان اردبيل سبب وجود انواع جانوران وحشی در اين استان و تشكيل زيستگاه ها و مناطق حفاظت شده جانوری و گياهی در منطقه شده است. وجود جاذبه های زیبای طبیعی در کنار سایر جاذبه های استان اردبیل این منطقه را به یکی از ارزشمندترین و دیدنی ترین مناطق ایران تبدیل کرده است.
مناطق توریستی - طبیعی خاص استان اردبیل
استان اردبيل از مناطق توريستی – طبيعی خاصی برخوردار است كه مهم ترين آن ها قله با شكوه سبلان و محيط طبيعی آن است كه قابليت جذب انواع گردشگران طبيعت دوست، علاقه مندان به ژئوتوريسم و گردشگری های علمی – زمين شناسی را دارد. هم چنين درياچه های تكتونيكی منطقه، زيستگاه های حيات وحش، جنگل های خلخال، چشمه های آب گرم كه از سينه سرد كوهستان می جوشند، گردنه كم نظير حيران، دشت های گل در دامنه های سبلان و... نيز از ديگر مناطقی است كه جزو مناطق طبيعی منحصر به فرد اين استان به شمار آمده و طبيعت دوستان و بازديد كنندگان از اين خطه زيبا را راضی و خشنود بدرقه می كنند.
جاذبه های تاریخی و معماری استان اردبیل
يشينه تاريخی و غنای فرهنگی استان اردبيل باعث ايجاد مکان های تاريخی زيادی در اين منطقه شده است. بيش تر شهرستان های منطقه اردبیل دارای بناهای تاريخی و مکان های ديدنی با ارزشی هستند. در اين ميان برخی از آن ها مانند شهرستان اردبيل به جهت مرکزيت جغرافيايی، پيشينه تاريخی و تعدد آثار از اهميت بيش تری برخوردار هستند. بقعه شيخ صفی الدين اردبيلی که در شهرستان اردبيل واقع شده به تنهايی شامل بناهای متعددی از دوره های مختلف است و با بازديد از آن می توان از چندين اثر تاريخی و قديمی ديدن کرد. در اطراف شهرستان گرمی، چند اثر تاريخی در محوطه يک گورستان قديمی به نام «گبر» كشف شده كه بيش تر آن ها به دوره اشكانی تعلق دارند. قلعه قهقهه با عظمت خاص و منحصر به فرد خود در بين جاذبه های تاريخی اين استان جايگاه خاصی دارد و قلعه ديو قالاسی که قدمت آن به دوره های قبل از اسلام می رسد، از مهم ترين ديدنی های شهرستان مشگين شهر به شمار می آيد.
تپه نادر که محل تاج گذاری نادر شاه افشار است، از تپه های باستانی و تاريخی شهرستان پارس آباد به شمارمی آيد. قلعه های قديمی متعلق به دوره اشکانيان، پل های تاريخی و قديمی و گورستان های مربوط به هزاره های پيش از اسلام به همراه مساجد تاريخی، تپه های باستانی، حمام های قديمی، عمارت های بزرگ، گورستان های مشاهير و بقعه های مقدس و تاريخی از ديگر ديدنی های استان اردبيل هستند. جاذبه های تاریخی و معماری استان اردبیل در کنار جاذبه های طبیعی، فرهنگی و اجتماعی یکی دیگر از دیدنی ترین مناطق جمهوری اسلامی ایران را تشکیل داده است.
جاذبه های اجتماعی استان اردبیل
ستان اردبیل که یکی از مناطق پرجاذبه جمهوری اسلامی ايران به شمار می رود، از جاذبه های اجتماعی بسیار دیدنی برخوردار است. عشایر استان اردبیل که در دامنه های سبلان پراکنده اند، جشن های متعدد مذهبی و سنتی ايرانيان كه با آداب و رسوم مختلف در مناطق گوناگون اين استان اجرا می شوند، انواع غذاها و خوراکی هایی كه يكی از شهرت های اساسی اين استان به شمار می آيند، و هم چنين آداب حاكم بر مراسم های مختلف مذهبی و خصوصی از جمله مهم ترين جاذبه های اجتماعی استان اردبیل به شمار می آیند که در کنار دیگر جاذبه های این منطقه تصویر زیبایی در ذهن گردشگران به جای می گذاردند.
جشن ها و آیین های استان اردبیل
استان اردبیل نيز هم چون ديگر نقاط ايران دارای جشن های متعدد مذهبی و باستانی است و هر يك از اين جشن ها را با آداب و رسوم خاص مردمان خود برگزارمی كند. جشن های مذهبی در اين ديار از اهميت بسيار زيادی برخوردارهستند و آداب و رسوم حاكم بر آن ها درهمان چارچوب برگزاری اين مراسم ها درسراسر كشور است. جشن های بزرگ مذهبی دراستان اردبیل شامل: جشن ميلاد حضرت محمد (ص)، جشن ميلاد حضرت فاطمه (س) (روز مادر)، جشن ميلاد حضرت على (ع)( روز پدر) جشن های بزرگ نيمه شعبان روز ميلاد حضرت امام زمان (عج )، مراسم های آغاز ماه مبارك رمضان و آداب گرفتن روزه، جشن بزرگ عيد فطر و عيد قربان، جشن بزرگ غدير خم و تعيين حضرت علی (ع) به جانشينی حضرت رسول الله(ص)، جشن بزرگ بعثت حضرت محمد (ص) و جشن ميلاد ديگر امامان معصوم (ع) از جمله جشن های مذهبی مهم استان آذربايجان شرقی به شمار می آيد.
علاوه بر جشن های ياد شده برخی از مراسم های ايرانيان هم چون جشن های بزرگ نوروز در اين استان دارای اهميت و آداب خاص خود است. تدارك رسيدن نوروز دراين استان نيز ازاوايل اسفند ماه با خانه تكانى آغاز مى شود. تميز كردن و شستن تمام وسايل و سفيد كردن خانه ها، نشان از تغييری اساسى دارد و حاكی از آماده شدن برای سال نو است. مراسم نوروز خواني را ساياچی ها بر عهده دارند. چيدن سفره هفت سين و مراسم سمنو پذی نيز دراين استان طبق رسم ديگر ايرانيان وجود دارد. سمنو غذايى مقدس است كه وقت پختن آن زنان بدون وضو حضور نمى يابند و اعتقادات خاصی در زمينه آن دارند از جمله اين كه پس از پختن سمنو؛ آن را يك شب مى گذارند بماند تا حضرت فاطمه (س) نقش پنجه خود را بر آن اندازد و سمنو را متبرك كند. مراسم عروسی در این منطقه مانند ديگر نقاط آذربايجان و بر اساس آداب و رسوم زیبا و ديدنی برگذار می شود. مراسم ازدواج در این استان شامل مرحله خواستگاری، نامزدی، عروس و پاينده تخت است. در استان اردبيل معمولا در شب عروسی فرد مسنی همراه عروس است که به ینگه شهرت دارد. در مراسم خواستگاری رسم "شیرینی ایچدو" و در مراسم نامزدی رسم شال اوزدک انجام می شود.
مراسم شب یلدا که شب آغازین فصل زمستان است نیز در این خطه با شور خاصی برگزار می شود. دراين ديار شب اول دی ماه كه همان شب يلداست اهالی "چيله قارپزی" يعنی هندوانه چله را می خورند و معتقدند كه با خوردن هندوانه سوز سرما به تنشان تاثير نخواهد داشت. شب چله طولانى ترين شب سال محسوب مى شود و مراسم مربوط به آن نوعى شب نشينى فاميلى و دوستانه است. دراين شب نشينى انواع خوراكى های زمستانى يعنی خشك بار و شيرينى خورده می شود. خوردن ميوه های بهاره و تابستانى كه به ترفندهاى مختلف تا اولين شب زمستان نگه دارى شده اند، به نوعى اصرار بر وجود بهار و تابستان گرم و پربركت است. پختن برنج سفيد نيز در شب چله بزرگ يا يلدا نوعى جادوى سفيد براى سفيد روزى و نيك بختى در زمستان سرد به شمار می رود. بيش ترين مراسم زمستانى به چله كوچك مربوط مى شود كه سخت ترين و سردترين روزهاى زمستان را در برمی گيرد. در بيش تر روستاها و گاه مناطق شهرى آذربايجان شرقى، آيين هاى مشتركى در اين خصوص وجود دارد. برافروختن آتش بر پشت بام ها و گاه تيراندازى يا سرو صدا كردن معمول ترين و رايج ترين آداب مربوط به چله كوچك است. گمان عامه براين است كه با افروختن آتش و سروصدا، پيرزن سرما يا قارى ننه، ترسيده و فرار مى كند. مراسم های ياد شده درتمام مناطق استان اردبیل و آذربايجان شرقی اجرا می شوند ولی ممكن است هر يك از روستاها و شهرها با توجه به اصالت و ريشه وجودی خود؛ قسمتی از مراسم های ياد شده را زياد يا كم كنند.
غذاهای محلی استان اردبیل
استان اردبیل در زمينه غذاهای سنتی و محلی نیز دارای شهرت است. مردم اين استان به كيفيت خوراک اهميت زيادی قايل هستند و از تمام انواع خوراکی های رایج در ایران در این خطه نیز استفاده می شود. برخی از خوراکی ها و غذاهای تهیه شده در این استان فقط خاص منطقه است که بسیار خوشمزه بوده و از جمله جاذبه های گردشگری این خطه به شمار می آیند. آش دوغ معروف ترین غذای محلی اردبیل است که با ماست، سبزی، سیر، کوفته ریزه و برنج تهیه می شود و طعم بسیار خوبی دارد. در بلندی های اردبیل که سرما ی زیادی وجود دارد خوردن آش داغ محلی اردبیل خوشمزه ترین قسمت خاطرات گردشگران را تشکیل می دهد. عسل سبلان شهرت ملی دارد و در تمام ایران معروف است و لذا صبحانه های منطقه اردبیل با عسل، نان تازه و کره محلی از جذابیت های خاص خود برخوردار است. دیگر غذاهای آذری چون: پيچاق قيمه، انواع كوكو، رشته پلو قيسی، اماج بايلدی، خورش هويچ، شيرپلو، باسترپلو، كوكوماه و... نیز در این استان به فراوانی طبخ می شوند. انواع ترشی های محلی، انواع سالادها از قبيل سالاد فلفل سبز، انواع مرباها از قبيل مربای گل، هويچ، آلبالو، بالنگ، ليمو، موز، پوست پسته و... برخی از مهم ترين چاشنی ها و دسرهای این منطقه هستند.
ویژگی های مردم نگاری استان اردبیل
آذری ها، اصيل ترين افراد ايرانی و از نژاد آريايی هستند. اين قوم از نژاد آرين بوده که خصوصيات کلی ايرانيان دوره هخامنشي، اشکانی و ساسانی را حفظ کرده اند. مردم آذربايجان از بازماندگان و نوادگان مادها(شاخه ای از آريايی هايی که به ايران آمدند) هستند و به مرور زمان در نتيجه ی تاخت و تاز ترک ها و مغول ها دسته های گوناگونی از اين نژاد در منطقه آذربايجان فعلی( آذربايجان شرقی، آذربايجان غربی و اردبيل) سکونت گزيدند و آميزش هايی بين نژاد اصلی و مهاجمان رخ داد با اين حال تيره های مهاجر به دليل کمی نفوس نسبت به ساکنان محلی نابود شده و تقريبا اصالت نژاد اوليه نگاه داری شده است. روشن است كه ميان واژه و تيره ی آذری و ترك تفاوت های فراوانی است از جمله اين كه آذری ها را تاريخ نگاران پيشين (به ويژه هردوت) و تاريخ دانان كنونی از تيره ماد كوچک می دانند و بر اساس شواهد موجود به گونه صد درصد ثابت شده كه مادها يكی از تيره های آريايی ها هستند. هم چنين در شاهنامه بزرگ فردوسی چندين بار نام آذرآبادگان آمده است از جمله بيتی كه يزدگرد از همه بخش های ايران زمين سپاه جمع آوری می كند.
همی تاز تا آذرآبادگان ديار دليران و آزادگان
بنابراين واژه آذری و ترک تفاوت های اساسی دارد ولی به غلط در ميان مردم با يك معنی واحد استفاده می شود. مردم استان اردبیل از نژاد آریایی بوده به زبان آذری با لهجه های گوناگون محلی سخن می گویند. ساكنان مناطق خلخال و نمين به لهجه تات و طالش نيز سخن می گویند و خط رایج در میان مردم این ناحیه فارسی است گرچه روزنامه ها و کتاب هایی نیز به خط آذری چاپ و منتشر می شوند.
مردم استان اردبیل دارای دين اسلام و مذهب شيعه هستند. اردبیل خاستگاه تشیع در ایران بوده است ولی اقليت های مذهبی از قبيل ارمنی ها، يهودی ها و زرتشتی ها نيز در اين خطه زندگی می كنند و مجاز هستند آزادانه آداب و رسوم و مراسم های ويژه مذهبی خود را اجرا كنند.
مردم منطقه آذربايجان و استان اردبیل با وجود هجوم های اقوام مخالف، سنن بومی خود را حفظ کرده اند و بسياری از آداب ورسوم کهن ايرانی، در ميان مردم اين سامان به صورت های گوناگون باقی مانده است. مردم آذربايجان در دوستی ثابت قدم و در برابر مشکلات شجاع و مقاوم هستند. از جمله خصلت های آنان مهمان نوازی، سلحشوری، آزادمنشی، راست گويی، مرزداری و تعصب مذهبی است. در تمام دوره های تاريخی،احساسات وطن دوستی آنان ضرب المثل بوده است. قيام های مداوم مردم منطقه آذربایجان و اردبیل در زمان جنگ های ايران و عثمانی و ايران و روسيه و... از برجسته ترين فداکاری هايی است که در تاريخ ايران جاودان خواهند ماند. خانواده در ميان آذری ها از ثبات و احترام زيادی برخورداراست. درگذشته پسران پس از ازدواج با خانواده پدری زندگی می كردند و عروس را به خانه پدری می آوردند و گاه اتفاق می افتاد چندين پسر و عروس خانواده با نوه ها همراه با پدربزرگ و مادر بزرگ با هم زندگی می كردند ولی اكنون به اين شكل نيست و حتی در روستاها و شهرهای كوچک نيز پسران و دختران پس از ازدواج به طور مستقل و جداگانه زندگی می كنند و هسته خانواده ها كوچک شده است.
در استان اردبیل نیز مراسم های سوگواری به دو دسته سوگواری ها و عزاداری های خصوصی (فوت نزديكان) وعزاداری های مذهبی و همگانی تقسيم می شوند. آداب و رسوم حاكم بر عزاداری های مذهبی يكی از زيباترين و عرفانی ترين مراسم های عموم مردم اين استان است. آن ها از روز اول محرم كه سوگواری های مذهبی آغاز می شوند با تشكيل دسته های عزاداری موسوم به شاخسى واخسى (شاه حسين ، واى حسين) مراسم دهه اول محرم را آغاز می كنند و هر روز بعد از نماز مغرب و عشاء در مسجد ها و تكايا مراسم سينه زني، زنجير زنی و نوحه خوانی درسوگ ياران امام حسين (ع) برگزار می شود. اين مراسم ها درطی 10 شب متوالی صورت می گيرد و در شب تاسوعا، روز تاسوعا، شب عاشورا و ظهر عاشورا به اوج خود می رسد. مراسم مذهبی شاخسی که امروزه کم تر اجرا می شود و تقریبا مهجور مانده در ماه ذیحجه و بعد از عید قربان انجام می گیرد. در این مراسم بعد از عید قربان تا سه روز مانده به ماه محرم مردان در میدان جلوی مسجد گرد هم می آیند و هر کدام با یک چوب دستی مراسم خاص این رسم را انجام می دهند.
در سوگ حضرت امام حسین (ع) مراسم دیگری نیز به نام مراسم طشت گذاری در این استان انجام می شود. به این ترتیب که این مراسم نیز درسه روز آخر ماه ذيحجه برگزار می شود و بر اساس رسم جاری يک طشت از آب مسجد پر می شود و از آن برای نوسیدن در ماه محرم استفاده می شود و جلوی آن طشت، محلی برای نذر و دعا برای حاجت مندان وجود دارد. از ديگر مراسم عزاداری های عمومی در اين استان می توان به مراسم شب هاى قدر و احيای شب قدر در ماه رمضان (شب های نوزدهم، بيست و يكم و بيست و سوم ماه رمضان) اشاره نمود. به طور كلی شهادت يا سال روز فوت هر يک از ائمه اطهار(ع) دراين استان به شكل عزاداری عمومی برگزار می شود ولی مراسم های ياد شده از انسجام بيش تری برخوردار هستند.
جاذبه های فرهنگی استان اردبیل
استان زیبای اردبیل یکی از مناطقی است که دارای جاذبه های فرهنگی با ارزشی است. این استان علاوه بر طبیعت سحر انگیز خویش، مردمانی هنرمند، کوشا و خلاق دارد که آفریننده زیباترین جاذبه های فرهنگی این دیار هستند. صنايع دستی استان اردبيل یکی از جاذبه های فرهنگی این منطقه است که زينت بخش كانون های فرهنگی و مسكونی بسياری از كشورهای جهان است. بیش ترین و معروفترين صنايع دستی استان اردبیل را زيراندازها و بافتههای رنگارنگی تشکیل می دهند که از ویژگی های منحصر به فردی برخوردار بوده و مخصوص خود استان است. این صنایع توجه هر گردشگری را به خود جلب کرده و نمایاننده هنر واقعی مردم این دیار است. موسيقی محلی استان اردبيل در قالب موسيقی اصيل آذربايجان به عنوان يكی از انواع موسيقی غنی شرق، برگرفته از حقايق تاريخی و فرهنگی اين خطه است که در کنار لباس های رنگارنگ و ترانه های محلی از دیگر جاذبه های این سرزمین به شمار می رود.