اصول اخلاقی تجارت

(2941 كلمه مجموعاً در اين متن موجود است)
(499 بار خوانده شده است)  

01/06/1389

مقدمه:
اصول اخلاقی تجارت، شکلی از اصول اخلاقی کاربردی است که اصول اخلاقی و مسائل اخلاقی را در تجارت بررسی می کند. این اصول در تمامی رفتارهای تجاری کاربرد دارند و به اخلاق افراد و سازمانها مرتبط می باشند.
اصول اخلاقی کاربردی: علمی است که اصول اخلاقی را در زمینه های تجاری، پزشکی، فنی و حقوقی مورد بررسی قرار می دهد.
اصول اخلاقی در واقع استانداردهای اخلاقی یک فرد یا جامعه را مورد بررسی قرار می دهد. به بیان دیگر اصول اخلاقی علم مطالعه استانداردهای اخلاقی است.
در بازاهای قرن بیست و یکم که وجدان کاری از اهمیت برخوردار شد، تقاضا برای تعاملات و فعالیتهای تجاری که مبتنی بر اصول اخلاقی بودند افزایش یافت و قوانین جدیدی برای رعایت اصول اخلاقی در تجارت وضع شد.
حدود و کمیت مسائل اخلاقی که در یک فعالیت تجاری پدید می آیند، مشخص می کند که یک شرکت تا چه حد در مسیر ضد ارزشهای اقصادی-اجتماعی منحرف شده است.
از لحاظ تاریخی، توجه به اصول اخلاقی تجارت در مراکز آموزشی و شرکتهای بزرگ بین دهه های 80 و 90 افزایش یافت. امروزه اکثر شرکتهای بزرگ مطالبی را پیرامون ضد ارزشهای اقتصادی-اجتماعی در وب سایت های خود قرار داده اند از جمله رموز اصول اخلاقی و ویژگیهای مسئولیت اجتماعی.
در برخی موارد نیز شرکتها، ارزشها و عقاید اصلی خود در زمینه اصول اخلاقی تجارت را تغییر داده اند. برای مثال: عقاید و ودیدگاه های شرکت نفتی British Petroleum (BP) پیرامون محیط زیست
تعاریف:
اصول اخلاقی: اصولی که بر رفتار فرد یا گروهی از افراد حاکم است.
اخلاقیات: به استانداردهایی گویند که فرد یا گروهی از افراد پیرامون آنچه خوب و بد یا درست و نادرست است قبول دارند.
هنجارهای اخلاقی: به مجموعه ای از عبارات کلی و قوانین گویند که پیرامون اخلاقیات شکل گرفته اند. برای مثال: "همواره حقیقت را بگو"
ارزشهای اخلاقی: به عباراتی گویند که یک صفت اخلاقی یا ویژگیهای یک صفت را توصیف می کنند. برای مثال: "صداقت خوب است و بی عدالتی بد"
تئوری های کانت در ارتباط با اصول اخلاقی:
1. یک عمل در یک شرایط خاص، زمانی از لحاظ اخلاقی درست است که فرد فکر کند همه در آن شرایط، آن عمل را انجام می دهند.
2. انسان همواره باید به گونه ای انسانی رفتار کند چه در مورد خود و چه در مورد دیگران و هیچگاه نباید دیگران را به چشم وسیله بنگرد (عملی از لحاظ اخلاقی صحیح است که فرد برای انجام آن از دیگران تنها برای پیشبرد اهدافش استفاده نکند بلکه بر توانایی دیگران برای انتخاب آزادانه احترام بگذارد)
ماهیت اصول اخلاقی تجارت:
اصول اخلاقی تجارت نه تنها تجزیه و تحلیل هنجارهای اخلاقی و ارزشهای اخلاقی را به عهده دارد بلکه تلاش می کند نتایج حاصله از این تجزیه و تحلیل را در مؤسسات، معاملات و فعالیتهای تجاری اجرا نماید.
3 نوع پرسش در حوزه اصول اخلاقی تجارت مطرح می شوند:
1. پرسشهای سیستماتیک: به سؤالات اخلاقی گویند که حول محور سیستمهای اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی که مؤسسات تجاری درون آنها فعالیت می کنند مطرح می شود.
2. پرسشهای شرکتی: به مجموعه ای از سؤالات اخلاقی گویند که پیرامون یک شرکت مطرح می شوند.
3. مسائل فردی: سؤالات اخلاقی هستند که پیرامون یک فرد یا مجموعه ای از افراد یک شرکت مطرح می شوند
اصول اخلاقی تجارت مبتنی بر چهار اصل می باشند:
1. سودمندگرایی
2. حقوق و وظایف
3. عدالت
4. جانبداری و توجه اخلاقی: می بایست به نیازها، ارزشها، امیال و منافع افرادی که با آنها در تعامل هستیم توجه کنیم.
سودمند گرایی:
این توری بیان می دارد که معیار سنجش همه چیز حداکثر مزایا و هزینه هایی است که برای جامعه در بر دارد.
بسیاری از تحلیل گران معتقدند که بهترین راه برای سنجش ویژگیهای اخلاقی یک تصمیم تجاری، تجزیه و تحلیل سودمندگرایی آن است.
بر اساس این تئوری، اگر همه از یک قانون اخلاقی پیروی کنند و آن قانون بیشترین سودمندی را ایجاد کند به آن یک "قانون اخلاقی صحیح" گویند.
حقوق و وظایف در یک قرارداد تجاری:
حقوق و وظایفی هستند که بر اساس یک قرارداد میان طرفین ایجاد می شود.
نشانه های حقوق و وظایف در یک قرارداد عبارتند از:
• بر اساس قرارداد، وظایفی را برای یک فرد یا گروهی از افراد نسبت به فرد یا افراد دیگر ایجاد می کند
• بر اثر یک معامله مشخص میان افراد مشخص شکل می گیرند.
• وابسته به قوانینی هستند که حقوق و وظایف طرفین قرارداد را تعریف می کنند.
قوانین اخلاقی که می بایست در یک قرارداد تجاری رعایت شوند عبارتند از:
1. طرفین قرارداد می بایست از تمامی مفاد قرارداد آگاهی کامل داشته باشند
2. طرفین قرارداد نباید به عمد شرایط قرارداد را نامناسب جلوه دهند.
3. هیچ یک از طرفین قرارداد نباید از روی تهدید یا اجبار، قرارداد را امضا کرده باشد.
4. قرارداد نباید به گونه ای باشد که طرفین قرارداد را به فعالیتهای غیر اخلاقی وادار نماید.
دامنه اصول اخلاقی تجارت:
• مسئولیت اجتماعی شرکت (CSR): حقوق و وظایف شرکت و جامعه را نبست به هم مورد بررسی قرار می دهد
• مسئولیت معتمد: حقوق و وظایف اخلاقی شرکت و سهامداران را نسبت به هم مسئولیت معتمد گویند
• اصول مرتبط با روابط میان شرکتها
• اصول مدیریت شرکتها
• تأثیرات سیاسی شرکتها
اصول اخلاقی و حوزه های مختلف تجارت:
مسائل اخلاقی در امور مالی:
• دستکاری در حسابها، مدیریت درآمدها، سوء استفاده از تجزیه و تحلیل مالی
• سوء استفاده از اطلاعات محرمانه پیرامون سهام شرکت، کلاهبرداری در اوراق بهادر، قمار و شرط بندی روی سهام، دستکاری بازارهای مالی
• پرداخت حقوق بیش از حد به مدیران ارشد
• رشوه
• پرسنل یک شرکت تنها موظفند اهداف مالی شرکت خود را دنبال کنند و نباید انرژی خود و منابع شرکتشان را صرف فعالیتی نمایند که اصول اخلاقی را دنبال می کند.
• هدف اصلی یک شرکت تنها آن است که سود سهامداران را به حداکثر برساند، پس هر عملی در جهت علاقه و حقوق دیگران، یک عمل غیر اخلاقی برای آن شرکت محسوب می شود.
مسائل اخلاقی در مدیریت منابع انسانی:
به مسائلی گویند که در روابط میان کارفرما-کارمند پدید می آیند مانند حقوق و وظایف کارفرما و کارمند نسبت به یکدیگر. برخی از مسائل اخلاقی در این حوزه عبارتند از:
• تبعیض در سن، معلولیت، وزن و زیبایی
• اطاعت بی چون و چرا از دستورات کارفرما: بر اساس یک دیدگاه سنتی، کارمند موظف است هر آنچه دلخواه کارفرما است را انجام دهد
• مسائل مربوط به نماینده کارمندان و دموکراسی کردن محیط کار، مانند انحلال اتحادیه، شکستن اعتصابات
• مسائل مربوط به حریم شخصی کارمندان در محیط کار، مانند کنترل محیط کار، گرفتن تست اعتیاد از کارمندان
• مسائل مربوط به حریم شخصی کارفرما: خبر رسانی به مدیر کل در مورد فعالیتهای یک مدیر
• مسائل مربوط به رعایت انصاف در قرارداد استخدامی و توازن قدرت میان کارفرما و کارمند، مانند بردگی، قوانین استخدامی ناعادلانه
تمامی موارد فوق الذکر را می توان در جذب و تعدیل نیرو نیز مشاهده نمود. یک انسان را نمی توان به خاطر سن، جنسیت، نژاد یا هر عامل نژادپرستانه ای استخدام کرد یا اخراج نمود.
مسائل اخلاقی در بازاریابی و فروش:
بازاریابی – که علمی فراتر از ارائه اطلاعات پیرامون یک محصول است – می تواند ارزشها و رفتار ما را منحرف نماید. این انحراف تا حدی قابل قبول جامعه است، اما خط قرمز اصول اخلاقی را از کجا باید کشید؟ اصول اخلاقی بازاریابی در ارتباط نزدیکی با اصول اخلاقی رسانه ای است زیرا، یکی از ابزار مهم بازاریابی، رسانه ها هستند.
برخی از مسائل اخلاقی که در بازاریابی پدید می آیند عبارتند از:
• قیمت گذاری: تثبیت قیمت، قیمت متغیر، بالا بردن قیمت یک کالا و متعاقباً کاهش تدریجی آن برای توسعه فروش (price skimming)
• فعالیتهای غیر رقابتی: استفاده از تاکتیکهای قیمت گذاری برای تغییر زنجیره "وفاداری و عرضه"
• استراتژیهای بازاریابی، مانند عدم اطلاع رسانی در مورد مضرات یک محصول برای محیط زیست، دروغ گویی در مورد قیمت یک کالا، بازی کردن نقش یک مشتری برای متقاعد کردن مشتریان دیگر، سوء استفاده از ایمیل برای بازاریابی، اسپم در ایمیل، شرکتهای هرمی، از رده خارج کردن یک محصول جدید
• محتوای تبلیغات، مانند پیامهای عصبی کننده و تحریک آمیز، مضر خواندن یک محصول دیگر
• سوء استفاده از اصول اخلاقی تجارت تحت نام ابزار بازاریابی
مسائل اخلاقی در تولید:
این بخش از اصول اخلاقی تجارت، یک شرکت را موظف می کند که مضر نبودن یک کالا را تضمین نماید. نمونه هایی از مسائل اخلاقی در تولید:
• کالاها و خدمات معیوب، اعتیادآور و خطرناک، برای مثال: تنباکو، الکل، مواد شیمیایی، اسلحه
• تعامل اخلاقی یک شرکت با محیط زیست، مانند آلودگی، معامله آلاینده های کربنی
• مسائل اخلاقی مرتبط با فن آوری های جدید، مانند مواد غذایی که از لحاظ ژنتیکی تغییر یافته اند، تشعشعات مضر گوشی های همراه
• مسائل اخلاقی مرتبط با آزمایش یک محصول از جمله آزمایش یک محصول روی حیوانات، استفاده از اقشار محروم جامعه بعنوان آزمایش شونده
مسائل اخلاقی در مالکیت معنوی، دانش و مهارت:
ارزش دانش و مهارت بر همگان واضح و مبرهن است اما مالکیت معنوی آنها مسئله ساده ای نیست زیرا براحتی نمی توان تشخیص داد که حق چه کسی از یک ایده یا دانش بیشتر است. حق شرکتی که پرسنل را آموزش می دهد یا حق خود پرسنل؟ کشوری که یک گیاه در آن می روید یا شرکتی که آن گیاه را یافته و از آن در مصارف پزشکی استفاده می کند؟ در نتیجه مسائل اخلاقی پیرامون مالکیت معنوی نیز شکل گرفته اند:
• نقض حق ثبت اختراع، نقض copyright، نقض یک نام تجاری
• سوء استفاده از مالکیت معنوی برای تخریب رقابت، سوء استفاده از حق ثبت اختراع، سوء استفاده از قانون copyright
• جذب کارمندان شرکت رقیب برای سوء استفاده از دانش و مهارت آنها
• استخدام توانمندترین افراد تنها برای آنکه جذب شرکتهای رقیب نشوند
• ثبت کالایی که در آن از گیاهانی استفاده می شود که طی سالیان متمادی توسط کشاورزان فقیر کشت شده اند (biopiracy)
• مسائل اخلاقی در تکنولوژی: کامپیوتر و اینترنت از مهمترین اختراعات در قرن بیست و یکم هستند. مسائل اخلاقی بسیاری حول این دو اختراع پدید آمده است از جمله: دسترسی به اطلاعاتی که موجب داده کاوی، کنترل محیط کار و نقض حریم شخصی شده اند.
مسائل اخلاقی در تجارت بین الملل:
با وجود آنکه اصول اخلاقی تجارت در دهه 70 مطرح شد اما اصول اخلاقی تجارت بین الملل در اواخر دهه 90 بعلت توسعه بین المللی در آن دهه شکل گرفت و مسائل نظری از قبیل نسبیت فرهنگی ارزشهای اخلاقی از اهمیت بیشتری برخوردار شدند.
مسائل اخلاقی تجارت زمانی بوجود می آیند که شرکتها می بایست از چندین معیار فرهنگی و قانونی که گاهاً در تناقض باهم هستند پیروی کنند از جمله مسائلی که برای شرکتهای بین المللی پدید می آیند. آیا یک شرکت بین المللی باید از قوانین شرکت خود تبعیت کند و یا از قوانین سهل تر کشور در حال توسعه ای که در آن فعالیت می کنند پیروی نماید؟ برای مثال، آمریکا شرکتها را از پرداخت رشوه چه در داخل و چه در خارج کشور منع می کند اما در برخی از کشورها، پرداخت رشوه عملی عرف و قابل قبول در داد و ستد می باشد. مثالهای مشابه دیگری نیز وجود دارد. برای نمونه تفاوت قوانین در کشورهای مختلف پیرامون استفاده از کودکان در بازار کار، ایمنی کارمندان، ساعات کاری، دستمزدها، تبعیضات و قانون حفاظت از محیط زیست
برخی از اصول و مسائل اخلاقی در این حوزه عبارتند از:
• تحقیق پیرامون ارزشهای جهانی بعنوان مبنایی برای رفتار تجاری بین المللی
• مقایسه عرفهای اخلاقی تجارت در کشورهای مختلف
• مسائل اخلاقی مرتبط با معاملات تجاری بین المللی، مانند biopiracy در صنعت پزشکی، تجارت ناعادلانه، قیمت گذاری نامناسب حواله
• تغییر استانداردهای جهانی: استفاده از کودکان در بازار کار
• سوء استفاده شرکتهای بین المللی از تفاوتهای بین المللی:
o شرکتهای بین المللی می توانند بخشی از فعالیتهای خود را به کشور دیگری منتقل کنند تا از کنترلهای اجتماعی یک کشور بگریزند.
o شرکتهای بین المللی می توانند مواد خام، کالاها و سرمایه خود را از یک کشور به کشور دیگر منتقل کنند تا از مالیات و تعهدات مالی خود فرار کنند.
• اجازه تجارت بین الملل در شرایط نادرست
• Dumping: صدور کالا به کشور دیگر و فروش آن با بهای کمتر از قیمت عادی به منظور فلج ساختن صنایع داخلی کشور
مسائل اخلاقی در سیستمهای اقتصادی:
در این حوزه، اصول اخلاقی در اقتصاد سیاسی، فلسفه سیاست و درستی یا نادرستی سیستمهای مختلف در توزیع منافع اقتصادی مطرح می شود.
منافع مخالف و اصول اخلاقی تجارت:
اصول اخلاقی تجارت را می توان از ابعاد مختلف مورد ارزیابی قرار داد: از دید کارمند، شرکت تجاری یا جامعه.
مسئله اینجاست که غالباً میان منافع دو گروه تناقضاتی شکل می گیرد و برآوردن منافع یک گروه، زیان دیگری را در بر دارد. برای مثال: یک عمل خاص می تواند برای یک کارمند مفید باشد اما از دید کلان، برای شرکت یا جامعه مضراتی را ایجاد کند یا بالعکس
سیاست شرکتها پیرامون اصول اخلاقی:
سیاستها و شدت عمل شرکتها پیرامون اصول اخلاقی در چندین شکل دیده می شود:
1. نصیحت ساده
2. صحبتهای کلی پیرامون اصول اخلاقی
3. سیاستهای تفصیلی: از پرسنل خواسته می شود که انتظارات شرکت در خصوص رعایت اصول اخلاقی را بشناسند و در کنترل مسائل اخلاقی که ممکن است درحین کار پیش آیند همکاری کنند و با استفاده از این روش، هوشیاری اخلاقی، هماهنگی کاری و اجتناب از فجایع اخلاقی افزایش می یابند.
4. سمینارهای "اخلاق در تجارت": سیاستهای اخلاقی شرکت، case study و الزامات اخلاقی شرکت در این سمینارها به بحث و گفتگو گذاشته می شوند.
5. موافقت نامه اخلاقی: پرسنل متعهد می شوند که از قوانین اخلاقی شرکت تبعیت کنند
6. بررسی عوامل محیطی: عواملی که منتج به رفتارهای غیر اخلاقی می شوند مورد ارزیابی قرار می گیرند. یک محیط رقابتی می تواند رفتارهای غیر اخلاقی بوجود آورد. دروغگویی عملی قابل انتظار در داد و ستد است.
7. قضاوت شخصی: تمامی پرسنل از سیاستهای اخلاقی پیروی نمی کنند. به همین دلیل از آنها خواسته می شود که به وجدان خود در تعیین درستی یا نادرستی یک رفتار رجوع کنند.
برای آنکه سیاست اخلاقی یک شرکت به نتیجه برسد می بایست:
1. مدیران ارشد از آن حمایت کنند
2. بصورت شفاهی و کتبی تشریح شود
3. اجرایی باشد: کارمندان آن را درک کنند و به آن عمل نمایند.
4. مدیران به اجرای آن نظارت داشته باشند
5. عواقب عدم رعایت آن به روشنی بیان شود
6. تبعیضات جنسی در آن دیده نشود
مأمور اجرای اصول اخلاقی:
این شغل در اواسط دهه 80 به دلیل کلاهبرداری، فساد و سوء استفاده در صنایع دفاعی آمریکا بوجود آمد. همینک "مرکز اصول اخلاقی تجارت" در آمریکا تلاش می کند اصول اخلاقی تجارت را نهادینه و بهینه نماید. این مرکز در حال حاضر 1100 عضو در داخل آمریکا دارد.
رسوایی های متعدد در شرکتهای بزرگ (Enron، World cam، Tyco) میان سالهای 2001 تا 2004، شرکتهای متوسط و کوچک را نیز بر آن ساخت که از مأمور اجرای اصول اخلاقی استفاده کنند.
وظایف مأمور اجرای اصول اخلاقی عبارتند از:
• ارزیابی تأثیر اخلاقی فعالیتهای شرکت
• ارائه پیشنهادات در زمینه سیاستهای اخلاقی شرکت
• انتشار سیاستهای اخلاقی در شرکت
• جلوگیری از فعالیتهای غیر اخلاقی و غیر قانونی در شرکت
اجرای اصول اخلاقی در شرکت تنها به سیاستهای یک شرکت بستگی ندارد بلکه به تربیت اخلاقی پرسنل، محیط تجاری رقابتی و نهادهای اجتماعی که بر روی یک کارمند تأثیر مستقیم دارند نیز وابسته است.
اصول اخلاقی تجارت در ژورنالها و دانشگاه ها:
همینک 16 ژورنال بطور تخصصی در زمینه اصول اخلاقی تجارت به چاپ می رسند، از جمله:
1. Journal of business ethics
2. Business ethics quarterly
مؤسسه تجارت بین الملل، یک سازمان بین المللی غیر انتفاعی است که در 217 کشور دنیا نمایندگی دارد. اساسنامه توسعه تجارت (CBD) که استانداردهای اخلاقی تجارت را تعیین می کند توسط این مؤسسه تهیه می شود.
این اساسنامه در دانشگاه های Harvard، MIT و Fulbright تدریس می شود و مبنای رشته "توسعه تجارت براساس اصول اخلاقی تجارت" می باشد.
دیدگاه های دینی و فرهنگی پیرامون اصول اخلاقی تجارت:
می توان از دیدگاه های دینی در تعیین استانداردهای اخلاقی تجارت استفاده نمود. در آسیا و بالاخص در خاورمیانه، دیدگاه های دینی و فرهنگی تأثیر بسزایی بر اخلاق و ارزشهای تجاری دارند. برای مثال:
• بانکداری اسلامی که بهره وام را نامشروع می داند
• عدم تأیید "انگیزه سود جویی" توسط کنفوسیوس
• سوگندنامه کویکر پیرامون معامله منصفانه
نتیجه گیری:
• اصول اخلاقی می بایست بر فعالیتهای ارادی انسان حاکم باشد و از طرفی تجارت یک فعالیت ارادی است. بنابراین اصول اخلاقی باید بر فعالیتهای تجاری انسان نیز حاکم باشد.
• برخی تصور می کنند برای رعایت اصول اخلاقی تجارت کافی است که از قانون پیروی کنند. این تصور غلط است زیرا تعهد اخلاقی برای رعایت قانون تا زمانی وجود دارد که قانون مستلزم رفتارهای ناعادلانه نشود.
• عدم رعایت اصول اخلاقی می تواند منافع کوتاه مدتی را برای شرکتها ایجاد کند اما با گذر زمان، رفتارهای ناپسند، به منافع مالی شرکت ضربه وارد می کنند.
• هدف نهایی اصول اخلاقی آن است که مجموعه ای از استانداردهای اخلاقی را پدید آورد که حفظ و بکارگیری آنها منطقی باشد.
ترجمه و تألیف: مؤسسه آموزش عالی ماهان