30/06/1388
اشتغال به عنوان یک فعالیت ضروری برای گذراندن زندگی فردی و اجتماعی تلقی شده و تأکید بر آن است که همه انسانها با هر وضعیت و موقعیتی باید در همه زمانها کار کنند.از طریق اشتغال انسان بین خود و دنیای پیرامون رابطه منطقی و پویا برقرار می سازد وتأکید فراوان در دین مبین اسلام بر کارکردن و تذکر آن در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران و اصل 43 مبنی بر«تأمین شرایط و امکانات کار برای همه به
منظور رسیدن به اشتغال کامل و قرار دادن وسایل کار در اختیار همه کسانی که قادر به کارند ولی وسایل کار ندارند» مؤید این ادعاست. با توجه به بحران بيكاري در همه جوامع اجرای برنامه های دقیق و سنجیده برای غلبه بر این وضعیت نابسامان ضرورت دارد . ارزیابی توانمندی های شغلي این افرادبه منظور اشتغال مناسب و به صرفه یکی از این بر نامه هاست که براي اهداف متفاوتي مورد استفاده قرار گرفته و ممكن است بر اساس فرهنگ يك كشور و سيستم اجتماعي آن متفاوت باشد. ارزیابی شغلي ممكن است براي مشخص كردن پتانسيل هاي افراد، محتواي برنامه هاي آموزشي شغلي، توانمندي هاي شغلي آنها يا توانايي مطابقت با محيط هاي مختلف كاري، به كار رود. .ارزیابی توانمندی های شغلی افراد اعم از عادی ومعلول و روشهای آن موضوع مهمی است که در این مقاله به آن می پردازیم.

ارزیابی توانمندی های شغلی جویندگان کار
بر اساس ديدگاه های صاحبنظران در علوم مختلف، ارزیابی و سنجش توانمندیهای کارجویان قبل از اشتغال به منظور بهره برداری صحیح از توانمندی های نیروی کار صورت گرفته و افراد را در زمينه آموزش هاي واقعي شغلي و انتخاب هاي شغلي بر اساس علائق، استعدادها و توانائي هاي آنها و واقعيت بازار شغلي كمك خواهد كرد . از سوی دیگر یکی از وظایف اساسی مدیران منابع انسانی سازمانهای فعال ، انتخاب مناسبترین افراد برای تصدی مشاغلی است که بلا متصدی هستند. ارزیابی شغلی به مديران در استفادة موثرتر از منابع انسانی و همچنين به كارمندان در زمينه انتخابهاي بهتر كمك مي كند. در اكثر موقعيت ها، ارزیابی شغلي بوسيله تيمهاي چندگانه شامل متخصصيني در زمينه هاي شغل درماني، روانپزشكي يا توانبخشي دارويي، روانشناسي اجتماعي، هدایت شغلي، آموزش و توانبخشي، که بستگی به شرايط افراد دارد، انجام مي پذيرد و ممكن است از افرادی با تخصص فنی نيز استفاده شود. در بعضي کشورها يك ارزياب شغلي متخصص و آگاه به مسائل اشتغال افراد عادی و ناتوان، ارزيابي شغلي را هدايت مي كند. معمولاً اين ارزيابي ها بوسيله سنجش هاي انجام شده روانشناسان،گروه پزشكي و افراد ديگر مرتبط با ناتوانائي هاي فرد تكميل مي شوند. پرسنل ارزیابی و سنجش شغلي درباره بازار كار و فرصتهاي آموزشي نيز بايد از دانش كافي برخوردار بوده تا در این زمینه توصیه های واقعی ارائه دهند.

چه مواردی ارزیابی مي شود؟
به طور دقيق، ارزیابی شغلي معمولاً با توجه به همبستگي بين توانائي هاي فرد، مهارتها و نيازهاي شغلی در نظر گرفته مي شود. اگرچه مسائل ديگري غير از مهارتها و استعدادها موفقيت شغلي را تحت تاثير قرار مي دهند لكن بيشتر ارزیابی هاي شغلي يك گرايش كل نگر را در نظر مي گيرند. این موارد قسمتي از يك ارزیابی شغلي جامع را در بر می گیرند: تاریخچه ای از وضعیت سلامتی، آموزش های قبلی، اشتغال، رشد اجتماعي، مهارتهاي زندگي مستقل ، دانش از دنياي كار ، توانمندی ها و استعدادها ، مهارتهاي فني شغل ، رفتارهاي عمومي اجتماعي ، مهارتهاي جستجوي شغل ، آمادگي هاي شغلي ، نيازهاي ويژه.

تكنيك ها و روش هاي مورد استفاده در ارزیابی شغلي
ارزیابی شغلي از تكنيك ها و روشهاي متفاوتي برخوردار بوده وشامل موارد زير است:
1- اطلاعات تاریخچه و گزارشهای ديگر افراد و متخصصان
2- مصاحبه با افراد ناتوان و خانواده هايشان و اطرافیان
3- چك ليست هایی براي استفاده متخصصين و افراد مورد سنجش
4- مشاوره ها و كاوش های حرفه ای براي مشخص كردن اهداف
5- آزمونهاي مداد كاغذي و استاندارد شده روان سنجي و روان شناسي
6- نمونه ها وتكاليف كاري واقعی یا ساختگی برای مقایسه عملکرد کاری با سایرین
7- سنجش موقعيتي(ایفای نقش) که شامل قرار دادن فرد در يك موقعيت كاري واقعي و موقعيت هاي آموزشي براي سنجيدن عملكردش

ارزیابی مسائل رواني واجتماعي جویندگان کار
عوامل رواني و اجتماعي به رفتارها، نگرشها و شيوه زندگي اشاره دارد كه مي توانند در موفقيت افراد در حيطه آموزشي و شغلي دخالت داشته باشند ، بعضي از اين عوامل شامل این موارد است: انگيزه ، خود پنداره ، مهارتهاي اجتماعي و ارتباطي ، زندگي اجتماعي ، تقويت هاي خانوادگي ، قدرتها و ثبات فردي ، ويژگي هاي شخصيتي، مهارتهاي حل مسأله ، اهداف زندگي ، موقعيت اقتصادي و مالي.
بسياري از اين عوامل و اهميت آنها در محل كاري وابسته به فرهنگ هستند. با اين وجود قطعاً آنها مي توانند در موقعيت شغلي مهم باشند. عوامل رواني اجتماعي مي تواند بوسيله این ابزار سنجيده شوند:1- مصاحبه2 – آزمونهاي روانشناختی و شخصيت3- آزمونهاي استعداد و رغبت4- بررسي اطلاعات تاریخچه ای

ارزیابی مهارت هاي زندگي مستقل
مهارت هاي زندگي مستقل شامل این موارد است: مراقبت از خود، آراستن، مديريت زمان و زمان بندي و مدیریت استرس ، توانايي اداره مالي، توانايي استفاده از حمل و نقل، توانايی نگهداري از خانه، که از طريق این روشها سنجيده شوند: 1- مصاحبه2- مشاهده3- آزمونهاي طراحی شده در این زمینه 4- ایفای نقش در این زمینه

ارزیابی علائق
چيزهايي كه فرد دوست مي دارد انجام دهد، جزء علایق فرد قرار دارند. چندين روش براي اندازه گيري علائق وجود دارد:مصاحبه، پرسشنامه علائق،فعاليت هاي كاوشي شغلي گوناگون،سنجش هاي موقعيتي یا قرار دادن فرد در موقعیت مورد نظر.که از بین اینها مصاحبه وپرسشنامه علائق مهمتر به نظر می رسند.فنون مصاحبه مي تواند در مشخص كردن علائق شغلي مورد استفاده قرار گيرند و شامل سوال هايي دربارة كارهاي گذشته،كارهاي مدرسه اي، سرگرميها، تجارب كاري چه رسمي چه غير رسمي مي باشد. بسياري از كشورها داراي پرسشنامه هاي علائقي هستند كه در مشخص كردن سطوح علائق مورد استفاده قرار مي گيرند. بعضي از آنها پرسشنامه هاي تصويري هستند كه براي افراد بي سواد مورد استفاده قرار مي گيرند. بقيه آزمونهاي مداد كاغذي هستند كه از افراد مي خواهد به بخشهاي مختلف پاسخ دهند.

ارزیابی چه توانائي ها و استعدادهایی مورد نياز است ؟
توانائي ها و استعدادها اشاره دارد به ظرفيت ها و قابليت هاي ذاتي، اين در حالي است كه مهارتها به چيزهايي كه فرد ياد گرفته است اشاره مي كند. موفقيت در ياد گرفتن مهارتها وابسته به استعدادها و توانائي هاست. مثال هايي از استعدادها شامل هوش و توانائي هاي شناختي، كلاسي، عددي، قضايي، ادراك دفتري، هماهنگي حركتي، چالاكي انگشتان و دستها، هماهنگي پاها، دستها و چشم ها، تمايز رنگها و غيره است. قابليت هاي فيزيكي، توان و تحمل و طاقت اشاره به حوزه ديگري از ظرفيتها دارد.
هوش: معمولاً از طريق آزمون IQ بهره هوشي اندزه گيري مي شود. معمولاً اينگونه تست ها را روانشناسان اجرا مي كنند. ساير توانائي هاي شناختي از قبيل توانائي يادگيري، حافظه، تمركز و علت يابي ممكن است نياز به يك روانشناس يا عصب شناس براي يك سنجش مناسب داشته باشند.
استعداد: معمولاً بوسيلة آزمونهاي مخصوص سنجش استعداد اندازه گيري مي شود. البته بعضي از استعدادها مي توانند از طريق نمونه هاي كاري يا ابزارهاي ديگر سنجيده شوند.
چالاكي و هماهنگي و توانائيهاي دستي: به استعدادهاي گوناگوني كه براي استفاده از بدن و انجام تكاليفي مثل استفاده از ابزار و تجهيزات، صنايع دستي و غيره لازم هستند، اشاره دارند
ظرفيت هاي عملكردي و فيزيكي: اشاره به توانايي فرد در انجام اموري از قبيل نشستن، بلند شدن، بلند كردن و غيره دارد. اين قبيل سنجش ها براي افرادي با ناتوانائي هاي ويژه لازم است و بوسيلة فیزیوتراپ ها، پزشكان و در بعضي موارد بوسيلة ارزياب متخصص و آموزش ديده با استفاده از نمونه هاي كاري موجود در بازار انجام مي گيرد.
تحمل كاري: اشاره به این دارد که به چه مدت و تا چه سطح از فشار، بدن فرد مي تواند كار كند. به طور مثال آيا فرد مي تواند روزي 8 ساعت كامل كار كند؟ اين نوع سنجش معمولاً بوسيلة يك فيزيوتراپ مجرب و ماهر و يا در يك سنجش موقعيتي مثل كارگاه آموزشي انجام مي شود.
چه مهارتهايي اندازه گيري مي شوند و چگونه اين سنجش انجام مي پذيرد؟
مهارتها به فعالیت هایی اشاره دارد كه فرد ياد گرفته است انجام دهد. رشد موفق در مهارتها معمولاً بر پايه وجود توانائيهاي شخص، آموزشهاي موفق و تجارب زندگي است. مهارتهاي فني شغلي مثل كار عمومي و مهارتهاي زندگي براي موفقيت در شغل لازم هستند.

ارزیابی نيازهاي ويژه
در حين فرايند ارزیابی، باید مشخص شود كه افراد به چه نوع تجهيزات و تكنولوژي ياورانه اي براي زندگي مستقل، آموزش و اشتغال نيازمندند.خدمات حمايتي يا تجهيزات كمكي بايد توسط ارزياب يا كارگزيني كه در كار كردن با افراد و كاركنان ناتوان متخصص است براي ايجاد تعيّن ها و سازگاري هاي لازم صورت پذيرد.ممكن است افراد نياز به سازگاري هاي گوناگوني در شرايط ارزیابی داشته باشند. مشخصاً افراد نابينا و كسانيكه در بينايي ضعف دارند نياز به نوشته هاي چاپ شده بزرگتر و تقويت شده يا به صورت بريل دارند تا بتوانند فعاليت ها و آزمونهای مشخصي را كامل كنند. افرادي كه داراي ناتوانی ويژه اي هستند در كامل كردن انواع مخصوصي از آزمونهاي رواني يا آنهايي كه داراي محدوديت زماني هستند ناكارآمد مي باشند. ارزیابی شغلي جویندگان کار عادی و ناتوان، حوزه بسيار تخصصي است و امروزه بسياري از مردم اظهار مي دارند كه آزمونها وقتي كه با حمايت هاي مناسب ، آمیخته شوند، مي تواند راهي براي غربال كردن افراد در آموزش، مشاغل و برنامه ها باشند.

نتیجه گیری و ارائه پیشنهادات
با توجه به گسترش فناوری اطلاعات،افزایش رقابتها و تغییر در ماهیت کار و اجزای تشکیل دهنده کار، لزوم اهتمام به روشهای غربالگری نیروی انسانی و ارزیابی توانمندیهای شغلی در سازمانها ضرورت بیشتری می یابد واهمیت آن برای افراد عادی و ناتوان بر کسی پوشیده نیست، و واضح است که ارزیابی شغلی افراد عادی در مسیر اجرا آسان تر از افراد معلول است.به هر حال در کشور عزیزمان ایران، تلاش های زیادی برای برگزاری دوره های آمادگی شغلی برای افراد عادی و معلول از سوی متصدیان امر مربوطه به خصوص وزارت کار، جهاد دانشگاهی و بهزیستی انجام پذیرفته،که جای تقدیر دارد و در پایان ذکر چند پیشنهاد کاربردی به این دستگاهها ، مهم به نظر می رسد.
1- استفاده از تجربیات سایر کشورهای پیشرفته در زمینه دوره های آمادگی شغلی وارزیابی های شغلی از جمله كشورهاي ، كانادا، انگليس ، استراليا و آمريكا .
2- مشاوره با اعضای هیأت علمی دانشگاه هاي کشور، مربيان، روانشناسان، همچنين مراکز فنی و حرفه ای براي توسعه خدمات ارزیابی شغلی
3- هنجار یابی و استاندارد کردن روشهاي ارزیابی اعم از آزمونهای روانی و مصاحبه ومشاهده
رحمان مهدی نژاد قوشچی کارشناس ارشد مشاوره شغلی