24/03/1388
سعيد پرهيزگار

ژاپن از حدود 3000 جزيره تشکيل شده که بزرگترين آنها چهار جزيره هنشو- هکايدو- کيوشو و شيکوکو مي باشد. طول همه جزيره ها از شمال به جنوب نزديک به 1800 کيلومتر و مساحت آن برابر با 377000 کيلومتر مربع است.
ژاپن با 130 ميليون نفر جمعيت داراي پيشرفته ترين فن آوري در زمينه هاي مختلف صنعت بوده و به عنوان يکي از هفت کشور بزرگ صنعتي جهان محسوب مي شود.تسلط ژاپن بر بازارهاي جهاني موجب گرديده که مازاد صادرات بر واردات اين کشور در سال 1998 ميلادي بالغ بر 93 ميليارد دلار و به عنوان موفق ترين کشور در زمينه تجارت خارجي شناخته شود.
قبل از پرداختن به صنايع دستي کشور ژاپن بي مناسبت نيست که قدري بيشتر با خصوصيات و ويژگيهاي اين کشور آشنا شويم.تقريباً قسمت اعظم کشور ژاپن کوهستاني و با قله هاي آتشفشاني است که مرتفع ترين آنها فوجي ياما است که بيش از 3776 متر ارتفاع دارد. از کل مساحت ژاپن تنها 46 هزار کيلومتر مربع يعني کمي بيش از 10 درصد حالت جلگه اي و رسوبي داشته که قابل کشت مي باشد.شهرهاي توکيو و يوکوهاما از شهرهاي جلگه اي ژاپن است.
سواحل ژاپن مضرس(دندانه دار) با عمق زياد است که براي پهلو گرفتن کشتي ها و ايجاد بندر مناسب است.آب و هواي ژاپن به علت قرار گرفتن در وسط اقيانوس مرطوب و گرم است به جز در نواحي کوهستاني و جزيره شمالي هکايدو که نسبتاً معتدل مي باشد.بعلت نزولات آسماني فراوان حدود 60 درصد کشور ژاپن را جنگل پوشانده است.
بيش از 75 درصد ژاپني ها ساکن شهرها هستند و هنوز هم مهاجرت از روستاها به شهرها براي استفاده از امکانات بيشتر ادامه دارد و اين پديده پس از جنگ دوم جهاني و توسعه شديد صنعتي قوت گرفته است.ژاپني ها از نژاد زرد هستند و دين اکثريت آنها شاخه اي از آيين بودا به نام شينتو مي باشد البته اقليتي هم پيرو دين مسيح هستند.
حکومت ژاپن مشروطه سلطنتي است که از سال 1868 ميلادي برقرار شده است وشهرهاي بزرگ آن غير از توکيو- کيوتو- اُزاکا- يوکوهاما- ناگويا- کوبه- هيروشيما و ساکايي مي باشد.با وجود محدوديت منابع خاک وجمعيت زياد به علت استفاده از روش هاي علمي پيشرفته در کشاورزي بيش از 80 درصد نيازهاي غذايي کشور را تامين مي کنند.
تامين گوشت از طريق دريا نيز بطور سنتي در ژاپن معمول بوده و امروزه هم اين کشور بزرگترين ناوگان صيادي جهان را در اختيار دارد.
ژاپن از نظر مواد کاني فقير بوده بطوريکه ناگزير است تقريبا تمام نيازهاي خود به مواد اساسي نظير نفت،زغال سنگ،مس،نيکل و غيره را از خارج وارد کند.البته بعلت کوهستاني بودن و باران فراوان استفاده از برق آبي يکي از منابع عمده تامين انرژي اين کشور است.
هرچند هنر ژاپني ترکيبي ازهنر هندي و چيني است که از طريق کشور کره به اين سرزمين راه يافته ولي در عين حال در طول زمان رنگ ژاپني به خود گرفته بطوريکه از يکنواختي هنر چيني عاري بوده و در ضمن تزيين بيش از حد هنر هندي را هم ندارد.
در بررسي تاريخ ژاپن اين نکته مستفاد مي شود که شوگون هابه کمک شمشيرداران شجاع يعني سامورايي ها بود که توانستند در قرن سيزدهم ميلادي مهاجمان مغول به فرماندهي کوبلاي قآن- کوبلاي خان- را به عقب برانند. به هر حال حکومت ملوک الطوايفي شگون ها تا سال 1868 ميلادي -سال سرنگوني امپراتوري توکوگاوا ادامه داشته است.
با توجه به سوابق هنري ژاپن و پيشرفت خيره کننده صنعتي اين کشور ظرف دهه هاي اخير اين واقعيت را بايستي پذيرفت که اصولا در ژاپن مرز مشخصي ميان هنر و صنايع دستي وجود نداشته و اگر امروزه جوانان زيادي را مي بينيم که به صنايع دستي مي پردازند در حقيقت مي خواهند به اين وسيله به احساسات خود تجسم بخشند.
تنوع و زيبايي رشته هاي گوناگون صنايع دستي ژاپن که علي رغم توسعه روزافزون صنعت هنوز هم ادامه دارد نظير سراميک،کارهاي لاکي،بامبوبافي،کاغذسازي،ساخت فرآورده هاي چوبي و فلزي اعجاب انگيز است.البته در گذشته صنايع دستي بصورت ميراثي بود که معمولا از پدر به پسر منتقل مي شد ولي اکنون برخي جوان ها را مي بينيم که بدون توجه به حرفه پدري و به جاي انتخاب مشاغل اداري پرداختن به صنايع دستي را پيشه خود قرار مي دهند.اين عده با ديدگاه و تفکر کاملا جديد وارد کارگاه هايي مي شوند که داراي سنت هاي توليدي چند صد ساله است.
از ويژگيهاي ديگر صنايع دستي ژاپن آن است که روستاييان نيز در فصل زمستان بعد از کاشت و پيش از برداشت محصول(مانند ايران) به صنايع دستي روي مي آورند.صنعتگران از سنين کودکي اين هنرها را در کارگاهها فرا مي گيرند و اين اعتقاد در ميان آنان وجود دارد که در هيچ رشته از صنايع دستي نمي توان در مدتي کمتر از دَه سال به تسلط لازم دست يافت.
آنها بسيار قانع بوده و مانند پدران خود بدون نام و نشان در کار و تلاش به سر مي برند.آنان چيزي بيش از تامين زندگي و احترام از جانب کارفرماياني که براي آنها فعاليت مي کنند نمي خواهند.
دو علت عمده را مي توان براي استمرار صنايع دستي در ژاپن قائل شد:اول- ادامه سنتهاي زندگي گذشته نظير پذيرايي با چاي (chanoyu) وگل آرايي ( Ikebana).
اين رسوم حتماً نيازمند صنايع دستي بسيار هنرمندانه اي نظير گلدانهاي سراميک،سرويس چايخوري سراميک،آويزهاي ديواري،حصير تاتامي به عنوان کفپوش اتاق،کيمونوي(لباس سنتي زنان) تهيه شده از پارچه زربفت و دستباف،جوراب سفيد،ماسکهاي مخصوص بازيگران نمايش سنتي (Noh )وچترهاي آفتابي است که تضمين کننده ادامه توليد بسياري از صنايع دستي است.
دوم- تشويق مداوم و همه جانبه دولت را بايد عامل بسيار موثري در ادامه حيات صنايع دستي و دلگرمي صنعتگران آن دانست که از سال 1950 ميلادي در چارچوب برنامه ثروت ملي زنده به اجرا گذاشته شد.
ثروت ملي زنده اصطلاح متداولي است که به کساني که سرمايه هاي فرهنگي غير مادي را پاسداري مي کنند اطلاق مي شود. براي رسيدن به اين لقب يا عنوان کميته منتخب دولت صنعتگران زبده را برمي گزيند پس ازآن به اين گروه امکانات کافي براي ادامي فعاليت و نيز انتقال تجربيات خود به ديگران داده مي شود.
براي آنها مقرري سالانه تعيين گرديده و در کليه مراسم و نمايشگاههاي فرهنگي بعنوان مربي سخنران و يا هنرمند در حال کار حاضر مي شوند .
در حقيقت اتخاذ اين سياست ناشي از اثرات منفي توسعه اقتصادي و صنعتي بر سنتهاي گذشته ژاپن بود.البته همين وضعيت افراطي ناشي از قطع ارتباط با سنتها نوعي بي ميلي را نيز در ميان مردم نسبت به توليد انبوه کالاهاي ماشيني پديد آورد که خود زمينه ساز حمايت از صنايع دستي گرديد.
در سال 1974 ميلادي دولت ژاپن به منظور حمايت از صنايع دستي سنتي قانون خاصي را گذرانيد.در همين راستا بررسي همه جانبه صنايع دستي در سطح کشورآغاز گرديد و مقرراتي براي حفظ و نگهداري آن وضع شد.کمک مالي دولت به اجراي برنامه هاي کار آموزي حفظ و نگهداري مواد اوليه طبيعي براي توليد و بالاخره بهبود شرايط کارگاههاي صنايع دستي از آن جمله است.
قانون مزبور همچنين ضوابطي براي تشخيص صنايع دستي قائل شد که مشمول حمايت قرار گرفت.براي آنکه صنعتگران دستي از بقيه صاحبان حرفه و فن تميز داده شوند.
پنج شرط پيش بيني شده است،صنعتگران بايستي نشان دهند که محصولات آنها در زندگي امروز کاربرد داشته با استفاده از مواد اوليه طبيعي و با کمک دست ساخته شده و نيز فنون توليدي آن حداقل به دورهEdo (1860 -1600 م)مربوط بوده و بالاخره به گروهي از سنتهاي توليدي وابسته باشند که در ناحيه مورد نظر حداقل 30 نفر به اين کار اشتغال داشته باشند.
مرجع تشخيص، حکومتهاي محلي بوده که از طرف وزير صنايع و تجارت ژاپن با هماهنگي کميته اي متشکل از مشاوران صنايع دستي تاريخ شناسان و منتقدين اين رشته ها اقدام مقتضي به عمل مي آورند.
در همين راستا در دهه 1990 م مطالعه گسترده اي در مورد شناسايي صنايع دستي سنتي در شهرها و مناطق روستايي صورت گرفت.به منظور حمايت کامل مهر نمادهاي سنتي با اصطلاح سنت بالاي تصويري از خورشيد در حال طلوع به صورت مهر رسمي که نشانگر کيفيت و اصالت کار است تهيه گرديد .
در سال 1975 ميلادي بنيادي براي توسعه فعاليت هايي که حق استفاده از اين مهر را مي توانند داشته باشند تاسيس شد.در سال1979 ميلادي صنايع دستي ژاپن نمايشگاهي دائمي به منظور عرضه و فروش توليدات صنعتگراني که از مهر Deto استفاده مي کنند داير نمود. اين نمايشگاه هر دو سال يکبار در نواحي مختلف کشور برپا مي شود.

پايگاه اطلاع رساني فرش ايران