25/03/1388
رسول گرامي خدا، همگان را به كار و تلاش فرامي‏خواند و آنها را از سربار بودن نهي كرد. پس هر كه بار زندگي خود را بردوش مردم مي‏گذارد، از ديد ايشان ملعون و مورد نفرت خدا بود.
كار و تلاش مايه آبرومندي
كار، وسيله‏اي لازم براي كسب درآمد و ادامه زندگي و حفظ آبروست. به گزارش فارس،انسان در زندگي خود ناگزير از كار و فعاليت است. اگر جريان كار در زندگي بشر متوقف شود، فناي بشر قطعي است. رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از اوان خردسالي به كار و تلاش مي‏پرداخت، در كودكي گوسفندان جد و عموي خويش را به صحرا مي‏برد و در نوجواني هم از فعاليت باز نماند. آن‏گاه كه به جواني رسدي، به تجارت و داد و ستد روي آورد. پس از نبوت نيز از كار و فعاليت دست برنداشت و هرگز چون شاهان نزيست. كار نبوت به نوبه خود بسيار پردامنه بود. در مدينه بخش اعظم عمر او، در سفرهاي نظامي گذشت يا به امر تبليغ مشغول بود. با اين حال، با كار و تلاش بي‏وفقه از كوتاه‏ترين فرصت بهره‏بردراي مي‏كرد. دقيقه‏اي از عمر پربارش را بيهوده سپري نكرد و زندگي صوفيانه و راهبانه را خلاف اسلام مي‏دانست. رسول گرامي، ديگران را نيز به كار و تلاش فرامي‏خواند و آنها را از سربار بودن نهي كرد. پس هر كه بار زندگي خود را بردوش مردم مي‏گذارد، از ديدار ايشان ملعون و مورد نفرت خدا بود: «مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقي كَلَّهُ عَلَي النّاسِ». ايشان بارها سفارش مي‏كرد كه از گوشه و كناره‏ها و اعماق زمين، روزي را طلب كنيد: «أُطلُبُوا الرِّزْقَ مِن خَبايَا الأَرضِ».
در آموزه‏هاي قرآني نيز آمده است كه خداوند، زمين را رام انسان كرده تا بر روي آن به فعاليت و تلاش بپردازد و از روزي آن بهره گيرد: «هُوَ أَنْشَأَكُم فِي الْأَرضِ وَاستَعْمَرَكُمْ فِيها». (هود: 61) همچنين رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله مي‏فرمود:

مَنْ وَجَدَ ماءً و تُراباً ثُمَّ افْتَقَر فَأَبْعَدُهُ اللّه‏ُ.

كسي كه آب و خاك دارد، ولي بر اثر نداشتن فعاليت گرفتار فقر مي‏شود، از رحمت خداوند به دور است.

پيام متن:
رسول گرامي اسلام در طول زندگي خود همواره در كار و تلاش بود و هيچ‏گاه زحمت خود را بر دوش ديگران نمي‏نهاد.

طلب روزي حلال
پيامبر خدا درباره ارزش طلب روزي حلال مي‏فرمود:

أَلْكادُّ عَلي عِيالِهِ كَالْمُجاهِدِ فِي سَبِيلِ اللّه‏ِ.

كسي كه براي (هزينه) خانواده‏اش زحمت بكشد، مانند مجاهد در راه خداست.

آن بزرگوار، كار را سبب جلب محبت خداوند مي‏دانست و مي‏فرمود:

اِنَّ اللّه‏َ تَعالي يُحِبُّ أَن يَري عَبدَهُ تَعِباً فِي طَلَبِ الحَلالِ.

خداوند دوست دارد كه بنده‏اش را در راه به دست آوردن روزي حلال، خسته ببيند.

البته ايشان زياده‏روي در كار و فعاليت را هيچ‏گاه نمي‏پسنديد و سفارش مي‏كرد:

ماقَلَّ و كَفي خَيرٌ مِمّا كَثُرَ وَ أَلهي.

روزي اندك و كافي، بهتر است از روزي بسيار و بازدارنده از ياد خدا.

ناگفته پيداست هر كس بايد به اندازه نياز خانواده خود بكوشد و به اندازه شأن و موقعيت آنان به فعاليت بپردازد. پس در راه تأمين هزينه زندگي نمي‏توان كوتاهي كرد؛ زيرا رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در روايتي چنين مي‏فرمايد: «مَلْعُونٌ مَلْعُونٌ مَن ضَيَّعَ مَن يَعُولُ؛ ملعون است ملعون، كسي كه هزينه خانواده خود را تأمين نمي‏كند». ايشان در نيايش‏هاي خود مي‏فرمود: «أَعُوذُ بِاللّه‏ِ مِنَ الْكَسَل وَ الْفَشَل؛ خداوندا! از بي‏كارگي و زبوني و تنبلي به تو پناه مي‏برم». پيامبر مهر و رحمت، همگان را به كار حلال و مشروع فرامي‏خواند و به كشاورزي كه مادر مشاغل و مايه خير و بركت است، سفارش مي‏كرد.

پيام متن:
روزي حلال در پرتو تلاشي هم شأن با خانواده، در مكتب رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله اهميت بسيار داشت.

كار و تلاش؛ وسيله جلب رحمت الهي
پيامبر اعظم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از روح سخاوتمندي بهره‏مند بود. با اين حال، دوست نداشت كسي بدون عذر موجه، به تن‏پروري و تنبلي روي آورد و دست نياز به سوي اين و آن دراز كند. بنابراين، كساني را كه با اين حالت نزد ايشان مي‏رفتند، به كار كردن فرامي‏خواند. ايشان در كلامي راه‏گشا به همه مسلمانان سفارش مي‏كند:

طَلَبُ الحَلالِ فَريضَةٌ عَلي كُلِّ مُسلِمٍ وَ مُسْلِمَةٍ.

كسب روزي و رزق حلال (با كار و كوشش)، بر هر مرد و زن مسلمان واجب است.
خداي متعال، انسان را به گونه‏اي آفريده است كه از توانايي‏هاي ذاتي و استعدادهاي فراوان خويش براي برآوردن نيازهاي خود به نيكي بهره گيرد. به يقين، بهره‏مندي از امكانات رفاهي در زندگي فردي و اجتماعي كه لازمه پرداختن به عبادت سالم و كامل است، تنها به ميزان كار و تلاشي بستگي دارد كه فرد يا اجتماع بر خود هموار ساخته است خداوند متعالي در قرآن مي‏فرمايد:
و اَنْ لَيْسَ لِْلإِنْسانِ إِلاّ ما سَعي وَ أَنَّ سَعْيَهُ سَوْفَ يُري ثُمَّ يُجْزاهُ الْجَزاءَ اْلأَوْفي. (نجم: 41)
همانا براي انسان، جز حاصل تلاش و كوشش او نيست و نتيجه كوشش او به زودي (در اين جهان) ديده مي‏شود. پس پاداش تمام‏تر (در آن جهان) به او خواهند داد.
رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در سخني ارزش‏مند، كارجويان را به بهشت جاودان خويش بشارت مي‏دهد و مي‏فرمايد:
مَنْ أَكَلَ مِن كَدِّ يَدِهِ حَلالاً فُتِحَ لَهُ اَبْوابُ الْجَنَّةِ يَدْخُلُ مِن اَيِّها شاءَ.
آن‏كه از دست‏رنج خود مي‏خورد، درهاي بهشت به روي او گشوده خواهد شد و از هر دري بخواهد، وارد آن مي‏شود. همچنين رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله ، كار را وسيله جلب رحمت الهي مي‏شمارد و مي‏فرمايد:
مَن أَكَلَ مِنْ كَدّ يَدِهِ نَظَرَ اللّه‏ُ اِلَيْهِ بِالرَّحمَةِ ثُمَّ لايُعَذِّبُهُ أَبَداً.
آن‏كه از دست‏رنج خود مي‏خورد، خدا به او با نظر رحمت مي‏نگرد و هرگز او را عذاب نمي‏كند.

پيام متن:
كار و تلاش، سبب رشد و كمال آدمي، رحمت الهي، پاداش بي‏شمار اخروي و مورد تاكيد خدا رسول اوست.
خرسندي رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله از پيشه كارگري
در سيره عملي پيامبر گرامي اسلام آمده است، كه وي روزي با ياران خود نشسته بود. جوان نيرومندي را ديد كه در اول صبح سرگرم كار و كوشش است. بعضي از حاضران گفتند: اين جوان شايسته تمجيد و ستايش بود، اگر نيروي جواني خود را در راه خدا به كار مي‏انداخت. پيامبر فرمود:
چنين نگوييد. اگر اين جوان كار مي‏كند تا نيازمندي‏هاي خود را تأمين كند و به ديگران محتاج نباشد، در راه خدا گام برداشته است. همچنين اگر به نفع پدر و مادر ناتوان و كودكان خردسالش كار كند و آنها را از مردم بي‏نياز سازد، باز هم در راه خدا قدم برداشته است.
«رسول اللّه‏ صلي‏الله‏عليه‏و‏آله هرگاه كسي را مي‏ديد كه توجه او را جلب مي‏كرد و از وي خوشش مي‏آمد، از ديگران مي‏پرسيد: آيا شغل و حرفه‏اي هم دارد؟ اگر گفته مي‏شد كه حرفه‏اي ندارد، حضرت مي‏فرمود: از چشم من افتاد. مي‏پرسيدند: چرا اي رسول خدا؟ و او مي‏فرمود: چون اگر مؤمن حرفه‏اي نداشته باشد، دين خود را وسيله معاش قرار مي‏دهد».
امام صادق عليه‏السلام نيز از پيامبر گرامي اسلام روايت مي‏كند:
مَنْ باتَ كالّاً مِنْ طَلَبِ الْحَلالِ باتَ مَغفُوراً لَهُ.

هر كس شب را براي دست‏يابي به روزي حلال با خستگي به روز رساند، در حالي كه آمرزيده شده، شب را به روز رسانده است.

حضرت رسول در حديث ديگري فرموده است:
مَنْ اَكَلَ مِن كَدِّ يَدِهِ مَرَّ عَلَي الصِّراطِ كَالْبَرْقِ الْخاطِفِ.
كسي كه از دست‏رنج خود بخورد، مانند برق درخشنده از روي پل صراط مي‏گذرد.
پيام متن:
1. كار و تلاش، راه نزديكي به خداوند، آمرزش گناهان و عبور از پل صراط است.
2. كار به انگيزه‏هايي درست، گام برداشتن در راه خداست.
3. در پيش رسول خدا كسي كه بدون عذر، به كار و حرفه‏اي مشغول نبود، منزلتي نداشت.
كارآفريني
«روزي به رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله خبر رسيد كه يكي از مسلمانان انصار (اهل مدينه)، نيازمند و فقير شده است. پيامبر به خانه او رفت و فرمود: در خانه چه داري؟ هرچه داري، بياور و آن را كوچك نشمار. او يك فرش كم‏ارزش و يك كاسه آورد. پيامبر به مردم فرمود: چه كسي اينها را مي‏خرد؟ شخصي گفت: من آنها را به يك درهم خريدارم. پيامبر فرمود: چه كسي بيشتر مي‏خرد؟ شخصي آنها را به دو درهم خريد. پيامبر دو درهم را گرفت و به آن مسلمان فقير داد و فرمود: با يك درهم آن زندگي روزانه‏ات را تأمين كن و با درهم ديگر، يك تيشه بخر. او رفت و تيشه‏اي خريد و نزد پيامبر آورد. پيامبر آن را محكم كرد و به او داد و فرمود: اين تيشه را بگير و به بيابان براي خاركني برو. هيچ‏گاه كار را كوچك و ناچيز نشمار و در بيابان هرگونه تيغ و خار و هيزم ديدي، جمع‏آوري كن و به فروش برسان. او پانزده روز به همين كار ادامه داد و هيزم جمع مي‏كرد و به شهر مي‏آورد و مي‏فروخت. پس از آن، زندگي‏اش از همين راه سامان گرفت و خرج زندگي خود و خانواده‏اش را تأمين كرد. پس پيامبر به او فرمود: اين كار براي تو بهتر از آن است كه (صدقه‏بگير شوي و در نتيجه) در روز قيامت وارد محشر شوي، در حالي‏كه در چهره‏ات خراش صدقه باشد».
رسول بزرگوار اسلام در سخني ديگر همگان را براي رهايي از فقر و نداري، به كار و فعاليت فرامي‏خواند و پي‏آمدهاي فقر را چنين يادآور مي‏شود: «اَلْفَقرُ سَوادُ الْوَجْهِ فِي الدّارَينِ؛ فقر و ناداري، روسياهي دو جهان است». مردي نزد پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله آمد و گفت: دو روز است غذا نخورده‏ام. حضرت فرمود: برو از بازار براي خودت روزي طلب كن. روز ديگر آمد و گفت: «يا رسول اللّه‏! ديروز به بازار رفتم، ولي چيزي پيدا نكردم و ديشب بدون غذا خوابيدم. حضرت باز هم فرمود: «عَلَيك بالسُّوق؛ به بازار برو.» روز سوم نيز كه همان پاسخ را شنيد، حركت كرد و به سوي بازار روانه شد. كارواني آمده بود. او در فروش اجناس، به افراد آن كاروان ياري داد و در پايان، سهمي از سود متاع خويش به او دادند. بار ديگر نزد رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله آمد و گفت: چيزي پيدا نكردم. حضرت فرمود: چرا، من آگاهم به تو چيزي دادند. گفت: بلي. پيامبر فرمود: چرا دروغ گفتي؟ آن مرد گفت: البته شما راستگو هستيد. مي‏خواستم ببينم آيا شما از عمل مردم باخبريد! همچنين خواستم از شما هم چيزي بگيرم. رسول خدا صلي‏الله‏عليه‏و‏آله فرمود:
راست گفتي، هر كس بي‏نيازي بورزد، خدا او را بي‏نياز كند و هر كس دري از درخواست به روي خود باز كند، خداوند هفتاد در از فقر را به روي او بگشايد كه امكان بسته شدن بر آن نيست. صدقه بر كسي كه بي‏نياز است و كسي كه با سلامتي اعضا مي‏تواند نياز خود را برطرف كند، حلال نيست.
همچنين آن حضرت بارها مي‏فرمود: «كُلوا مِنْ كَدِّ أَيْديكُمْ؛ از دست‏رنج خود بخوريد».
پيام متن:
از دست‏رنج ديگران استفاده كردن، مايه شرمساري در دنيا و آخرت و بهره‏گيري از حاصل كار و تلاش خود، مايه كمال و سربلندي در دنيا و آخرت است.
منزلت كارگر در نگاه پيامبر
پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله احترام و جايگاه ويژه‏اي براي كارگران در نظر مي‏گرفت. ايشان معتقد بود كه هر كسي بنا به موقعيت خود، مي‏تواند در كار خاصي توفيق بيشتر بيابد. رسول مهرباني و رحمت در اين‏باره مي‏فرمايد: «همه شما كار و كوشش كنيد، ولي متوجه باشيد كه هركس براي كاري آفريده شده است و آن را به سهولت انجام مي‏دهد».
هرگاه كسي در كاري كه مهارت داشت، فعاليت مي‏كرد، حضرت به نيكي، او را احترام مي‏گذاشت. در بيان شرافت و عزت كارگران همين بس كه رسول اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله با افتخار، بر دستشان بوسه زد. مي‏گويند پس از آنكه پيامبر از جنگ «تبوك» بازگشت، سعد انصاري به پيشواز آن حضرت شتافت و با حضرت دست داد. پيامبر به او فرمود: دستت چه شده كه چنين زبر و خشن است؟ سعد گفت: اي رسول خدا! با طناب و بيل كار مي‏كنم و درآمدي براي خرج زندگي خود و خانواده‏ام كسب مي‏كنم. ازاين‏رو، دستم خشن شده است. حضرت دستان سعد را در دست‏هاي مهربان خويش گرفت و آنها را بوسيد و فرمود: «اين دستي است كه آتش دوزخ به آن نمي‏رسد».

تنبلي و تن‏پروري، مسئله‏اي بود كه پيامبر اعظم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله همواره مردم را از آن برحذر مي‏داشت و درباره پرهيز از اين كار و روي آوري به كار و تلاش مي‏فرمود: «اِنّ اللّه‏َ يُبغِضُ الشّابَّ الفارِغَ؛ خداوند، جوان بي‏كار را دوست نمي‏دارد».

پيام متن:
پيامبر كارگران را بسيار ارج مي‏نهاد، بر دست كارگر بوسه زد و همگان را به كار متناسب با شأن و توان خود سفارش مي‏كرد.
پرهيز از سستي و تنبلي
همان‏گونه كه كار و تلاش، نردبان پيشروي آدمي به قله سرافرازي و نيك‏بختي است، تنبلي و بي‏تحركي نيز استعدادهاي نهفته در نهاد انسان را به ضعف و نابودي مي‏كشاند. تنبلي و كاهلي، دين و دنياي آدمي را نيز به مخاطره مي‏اندازد. ازاين‏رو، پيامبر اكرم صلي‏الله‏عليه‏و‏آله در دعايي از خداوند چنين مي‏خواهد:
وَ امْنُنْ عَلْينا بِالنِّشاطِ وَأَعِذنا مِنَ الْفَشَلِ وَالْكَسَلِ وَالْعَجزِ وَالْعِلَلِ وَالضَّرَرِ وَالضّجَرِ وَالمَلَل.
خدايا! نعمت كوشايي و سرزندگي را به ما ارزاني دار و ما را از سستي، تنبلي، ناتواني، بهانه‏جويي، زيان و دل‏مردگي و ملال خاطر محفوظ بدار.
افراد تنبل و بي‏اراده، بيشتر كارها را بي‏سبب به تأخير مي‏اندازند و بر انجام دادن آن در زمان معين، سستي مي‏ورزند. در نتيجه، سبب از ميان رفتن فرصت‏ها و تباهي عمر خود مي‏شوند. پس آن‏گاه به پشيماني مي‏افتند. اين‏گونه انسان‏ها براي رهايي از اين گرفتاري بزرگ، بايد از خداوند بخواهند كه به آنها تلاش و نشاط پايدار و روبه‏رشد ببخشد. پيامبر اسلام، ويژگي‏هاي انسان تنبل را چنين برمي‏شمارد:
عَلامَةُ الْكَسلانِ اَرْبَعَةٌ: يَتَواني حَتّي يُفرِّطَ وَ يُفَرِّطُ حَتّي يُضَيِّعَ وَ يُضَيِّعُ حَتّي يَأثمَ وَ يَضْجَرَ.
نشانه‏هاي تنبل، چهار چيز است: به اندازه‏اي (در كار) سستي مي‏ورزد كه به كندي و تفريط مي‏گرايد و چنان كندي مي‏كند كه (اصل كار را) فرومي‏گذارد و چندان فروگذاري مي‏كند كه گنه‏كار و دل مرده مي‏شود.

پيام متن:
تنبلي، سبب پژمردگي روحي انسان، از دست دادن فرصت‏ها و تباهي عمر مي‏شود. خدا و رسولش نيز چنين صفتي را نكوهيده مي‏دانند.

سيد حسين اسحاقي