17/01/88
نگاهي به وضعيت نشر الكترونيكي در ايران

نشر الکترونيکي نشري است که تمام فرآيند‌هاي نشر سنتي همراه با ابزارهاي ديجيتال موجود در فرآيند توليد، ارتباط و انتقال در آن وجود دارد که البته اين ابزارها نشر الكترونيكي را جذاب‌تر و در راستاي يادگيري، اثرگذارتر كرده به طوري كه اين نشر در جهان امروز از جايگاه ويژه‌اي برخوردار شده است؛ اگر چه به گفته كارشناسان نشر الكترونيكي هنوز در توسعه يافته‌ترين كشورهاي جهان نيز در برابر هيبت و قدمت چند صد ساله كتاب چاپي، نتوانسته تسلط چنداني به رخ بكشد و در قياس با كتاب با اقبال عام مواجه نبوده اما واقعيت آن است كه كسي نيز نتوانسته منكر قابليت‌هاي و امكانات بسيار و اهميت ويژه آن در حال حاضر و در آينده‌اي نه چندان دور شود. مزاياي نشر الكترونيكي را به هيچ عنوان نمي‌توان در نشر سنتي جست‌وجو کرد و اين نشر در جوامعي كه از دانش و ديجيتال توسعه يافته‌اي برخوردارند، لحظه‌ به لحظه سير صعودي را طي مي‌كند و اين در حالي است كه در كشوري مانند ايران کپي‌رايت هم‌چنان مهم‌ترين معضل نشر الکترونيکي محسوب مي‌شود و حتا به عقيده برخي اين نوع نشر تنها به تكثير CD محدود شده است.
به گزارش ايسنا، به گفته‌ كارشناسان هر اقدامي که توليد محتوا به صورت فرمت‌هاي الکترونيکي و غيرچاپي را باعث شود، نشر الکترونيك است كه گاهي برروي يک ديسکت يا سي‌دي و گاهي نيز برروي شبکه محلي، شبکه جهاني و يا وب‌سايت‌هاي قابل مشاهده است. به عقيده‌ آن‌ها حتي پيام‌هاي کوتاهي که از طريق پورتال‌هاي مختلف، برروي تلفن‌هاي همراه منتقل مي‌شود نيز شامل تعريف نشر الکترونيک و قانون و مقررات نشر الکترونيک مي‌شود.
شكل ديگري از از ظهور كتاب الكترونيك كه در اينترنت عرضه مي‌شود اصلي‌ترين چهره نشر الكترونيك است. در اين حالت ديگر كتاب براي اعلام حضور خود از هرگونه شيئي فيزيكي حتي CD بي‌نياز است و كتاب در جهان منتشر شده و براي خواندنش تنها بايد آن را دانلود كرد. در اين حالت مخاطب ديگر صرفا در حال خواندن يك كتاب نيست بلكه در حال خواندن يك جهان است چرا كه هر جزء از متن به تمامي بافت‌ها و ساختارهاي علوم ديگر نيز لينك شده است به نحوي كه اگر بخواهيم ادامه اين لينكهاي متعدد را رديابي و دنبال كنيم بايد به اندازه كل دانش بشري وقت و انرژي صرف شود تا بتوانيم دوباره به كتاب مورد مطالعه خود برگرديم.

وضعيت بازار مهم‌ترين چالش نشر الكترونيكي است
مهرداد سيجاني - عضو کميسيون نشر الکترونيک سازمان نظام صنفي رايانه‌يي تهران - در اين‌باره معتقد است: نگاه حاضر به نشر الکترونيکي در سازمان‌ها و ارگان‌هاي مربوطه در مقايسه با اولويت‌هاي سخت‌افزاري، نرم‌افزاري و امور بانکي، در شان و جايگاه فن‌آوري اطلاعات نيست در حالي که توجه زيربنايي به فن‌آوري اطلاعات و مباحث کليدي مربوط به آن از مهم‌ترين و با ارزش‌ترين فعاليت‌هاي حکومتي محسوب مي‌شوند، ضمن اينكه وضعيت بازار نيز مهم‌ترين چالش نشر الكترونيكي كشور است.
او نگاه متوليان دولتي را از پايه اشتباه و در عين حال آرمان‌گرايانه دانست و افزود: در مقايسه با جهان پيرامون وقتي توسعه‌ي IT را به توسعه‌ي تلفن همراه خلاصه و ترجمه مي‌کنند ديگر جايي براي نرم‌افزار و نشر الکترونيکي باقي نمي‌ماند و در واقع مساله‌اي که چشم‌اندازها را در ابهام فرو مي‌برد دست و پا گير بودن موارد ديگر است. وي درباره‌ آخرين تصميم‌گيري‌هاي کميسيون نشر، از همکاري با اداره استاندارد و تدوين يک کميته و پروتکل مشترک براي تدوين تراز داده‌هاي في‌مابين خبر داد

نظر مساعد دولت نسبت به صنعت فن‌آوري اطلاعات جلب شد
محمد يوسفيان - رييس كميسيون نشر الكترونيك سازمان نظام صنفي رايانه‌يي استان تهران - نيز در اين‌باره با اشاره به آخرين وضعيت طرح ساماندهي كپي‌رايت و محتواي سايت‌ها مي‌گويد: بنابر قانون حمايت از پديدآورندگان نرم‌افزارهاي رايانه‌يي مصوب مجلس و هيات وزيران، اين سازمان با هدف نظم‌دهي و ساماندهي به بازار فن‌آوري اطلاعات تشکيل شد. او اضافه كرد: در اين راستا براي اجراي صحيح قانون کپي‌رايت، طرح‌ها و برنامه‌هايي جهت فرهنگ‌سازي، آموزش و صيانت از حقوق پديدآورندگان نرم‌افزار، مطالعه، بررسي و تهيه شد و در اختيار دولت، سازمان‌ها و نهادهاي ذيربط گذاشته شده است.
رييس كميسيون نشر الکترونيکي افزود: اما متاسفانه اين طرح‌ها مورد حمايت قرار نگرفت، با كم بها شدن اين قانون زشتي ارتکاب به جرم از بين رفته و بر عکس بعضي افراد انجام اين جرم را براي خود امتياز دانسته و حقوق ديگران را به سادگي از آن خود مي‌كنند. يوسفيان خاطرنشان كرد: سازمان نظام صنفي رايانه‌يي نقش کنترلي و يا نظارتي ندارد، اعضاي سازمان هم با رعايت ضوابط قانوني و شرايط عضويت نظام صنفي رايانه‌يي رفتار مي‌كنند، در شرايط تخلف احتمالي و داشتن مدعي و يا شاکي نيز شوراي انتظامي سازمان با همکاري قوه قضاييه پيگيري قانوني مي‌كند.

فرصت‌سوزي در بخش IT به ضرر تمام آحاد جامعه است
محمدامين شهرستاني - عضو مجمع ناشران الكترونيكي - هم در اين‌باره مي‌گويد: مواردي مانند نداشتن سياستي مشخص در بخش نرم‌افزار، رونق و بازارسازي اقتصادي اين بخش را ضايع كرده و در عمل چيزي جز به زيان توليدكننده نمانده است. وي افزود: متاسفانه وضعيت كپي‌رايت با توجه به توانايي كشور در جذب سرمايه‌گذاري‌ها و استفاده از فكر و ايده‌ي ايراني كه اكثر كشورها از نداشتن آن رنج مي‌برند در وضعيت نابساماني به سر مي‌برد.
عضو مجمع ناشران الكترونيك مديريت در بخش كپي‌رايت و ساماندهي اوضاع نشر الكترونيك را چاقوي دولبه معرفي كرد كه مديريت نادرست آن لبه‌ي آفت‌زده ديگر استفاده از اين محصول را تيزتز مي‌كند و ادامه داد: اگر اكنون شاهد ترويج روزافزون نقص قوانين كپي‌رايت هستيم بدين دليل است كه دولت رغبت و ميل جدي براي حضور در اين عرصه ندارد. او گفت: فرصت‌سوزي بسيار جدي در حال انجام بوده كه به ضرر تمام آحاد كشور است، بحث فن‌آوري اطلاعات از جمله بحث‌هايي است كه اگر شخصا مورد عنايت نهاد رياست جمهوري قرار گيرد توفيقات بسياري براي كشور و دولت به بار خواهد آورد.

پروژه‌ كپي‌رايت مستلزم عقد ضمانت اجرايي توسط بخش دولتي است
اما حميد بابادي‌نيا - كارشناس فن‌آوري اطلاعات - نيز در اين‌باره معتقد است: كپي‌رايت مساله‌اي پيچيده است كه از دو طريق حمايت از توليدكنندگان داخلي به منظور حفظ دستاوردهايشان و جلب سرمايه‌گذاري‌ها كه به رونق اين بخش خواهد انجاميد، در مساله‌ي جدي‌تري يعني استفاده از شبكه‌هاي تجارتي براي بهره‌گيري از خدمات و نرم افزارهاي نامحدود قابل بررسي است. وي درباره‌ مهم‌ترين چالش در به‌كارگيري بحث كپي‌رايت افزود: نگاه به كپي‌رايت به عنوان مساله كه به راحتي قابل حل است به دليل حفظ تمام سرمايه‌هاي بخش IT توسط اين رشته از فن‌آوري اطلاعات و تمركز ويژه‌ي سوءاستفاده‌گران از مزاياي نقض اين قانون اشتباه است. او اضافه كرد: مساله اصلي براي پيوستن به بازارهاي جهاني مانند WTO نيازمند حل و فصل مساله كپي‌رايت در كنار ديگر مسايل و سازوكارهاي جدي ديگري است و اين در حاليست كه اعمال اين قانون مستلزم صرف هزينه‌هاي گزافي است. بابادي‌نيا با ابزار تاسف از نحوه سرمايه‌گذاري‌ها اظهار كرد: متاسفانه در زمينه‌ي پيوستن به بازارهاي بين‌المللي در چشم‌اندازهاي چند ساله قرار بود فعاليت‌هايي مانند طراحي سيستم عامل فارسي مربوط به بحث سيستم نرم‌افزارهاي متن باز در داخل كشور صورت بگيرد كه به دليل صرف هزينه‌هاي ناچيز نتيجه چشم‌گير و مشخص را در اين زمينه شاهده نبوديم.

توليد نرم‌افزار مستلزم همكاري تشكل‌هاي مرتبط با IT است
حسن احمدي - دبير مجمع ناشران الكترونيكي - هم در اين‌باره مي‌گويد: مسايل مربوط به بحث فن‌آوري اطلاعات بويژه حل مساله‌ي كپي‌رايت و تحقق واقعي شخصيت نشر در حل مشكلات پيش روي همه‌ي سازمان‌هاي مربوط به فن‌آوري اطلاعات موثر بوده و در امور زيرساختي و فن‌آوري اطلاعات ريشه دارد.
وي افزود: در حال حاضر همه‌ي فعالان اين حوزه‌ها اعم از سازمان نظام صنفي رايانه‌يي، مجمع تشكل‌ها و انجمن شركت‌هاي فن‌آوري اطلاعات و ارتباطات و انجمن شركت‌هاي اينترنتي هر كدام به صورت منفرد و جداگانه فعاليت مي‌كنند و هيچ يك حاضر به همكاري و پيوستن به يكديگر نيستند تا با رسيدن به تفاهمي معضل كپي‌رايت را حل كنند و شركت‌هاي توليد كننده نرم‌افزار را از اين معضل نجات دهند.
او با بيان اين كه بزرگ‌ترين چالش در بخش IT نبود تفاهم و همكاري واقعي بين تشكل‌هاي مرتبط با بحث فن‌آوري اطلاعات است و با اشاره به جلساتي كه تا به حال در بين اين تشكل‌ها برگزار شده است، افزود: متاسفانه ناهماهنگي‌ها و ناآشنايي به پتانسيل‌هاي تشكل‌ها نسبت به يكديگر باعث شده است تا جلساتي كه در سال‌هاي اخير در بين مسوولان ارشد سازمان‌هاي مربوط به بخش IT برگزار شده به‌طور واقعي در حل مشكلات اين صنف مثمرثمر واقع نشود. احمدي با بيان اين كه بخش‌هاي خصوصي اين صنعت به نهاد خاصي براي نظارت بر اعمال و رفتار آن‌ها نياز ندارند تصريح كرد: با توجه به بحث خصوصي بودن شركت‌هاي مرتبط در IT، اين بخش‌ها به لحاظ سود و انديشه‌هاي اقتصادي خود مي‌توانند از پس حل مشكلات‌شان برآيند و جدا از بخش دولتي بايد بتوانند به تفاهمي در رفع گرفتاري‌هاي موجود برسند كما آنكه بخش دولتي حمايت خودش را انجام مي‌دهد. وي با اشاره به مشكلات بسيار زياد كپي‌رايت در امور اجرايي اظهار كرد: با وجود اين مسائل هم اكنون 250 شركت توليد محتوا عضو مجمع ناشران الكترونيك از رعايت نكردن قوانين كپي‌رايت، به عنوان جدي‌ترين مساله مطرح براي اين شركت‌ها رنج مي‌برند و هر روز شاهد پيشرفته‌تر و گسترده‌تر شدن بروز اين جرايم در سطح جامعه هستند.
. وي اقدامات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي را بسيار خوب ارزيابي و اظهار كرد: اين وزارتخانه به واسطه‌ي مركزي به نام رسانه‌هاي ديجيتال كه در حدود سه سال از تاسيس آن مي‌گذرد و توانسته با انجام راهكارهاي زيرساختي شركت‌هاي توليد كننده نرم‌افزار را كه مدت‌ها بود در سردرگمي و آشفتگي براي گرفتن شماره ثبت محصولاتشان به سر مي‌بردند ياري دهد.
از بررسي آنچه گفته شد چنين برمي‌آيد که ارزش نشر‌ الکترونيک در توسعه آموزش الکترونيک و حتي تجارت الکترونيک و هم‌چنين اثربخشي و اثرات عملي آن در يادگيري و تحقق آرمان‌هاي جنبش نرم‌افزاري و توليد علم بر هيچ كس پوشيده نيست. اما متاسفانه و با وجود توانايي‌هاي بسيار نه تنها در زمينه‌ نشر الکترونيک پيشرفتي نداشته‌ايم، بلکه حتي از فرصت‌هاي به دست آمده نيز به در ستي استفاده نكرده‌ايم؛ البته نبايد فراموش كرد كه قطعا در كنار ادامه‌ فعاليت از سوي متخصصان امر، توسعه‌ نشر الکترونيک در كشور مستلزم انسجام دستگاه‌هاي دولتي و حرکت به موقع آن‌ها نيز هست.