23/07/87
مهدي وحيدي كارشناس بورس كالا

موج - اولين سال فعاليت بورس كالا بهانه اي شد تا به بهانه اطلاع رساني و شناخت بورس كالا در ذيل به اختصار به معرفي بورس كالا بپردازم، به هر حال با گذشت چيزي در حدود 5 سال از افتتاح اولين بورس كالايي ( بورس فلزات ) در كشور شايد هنوز هم افرادي باشند كه نسبت به اين بورس شناخت و اطلاع كافي نداشته باشند.

بورس كالا چيست؟
بورس كالا ، بازار متشكل و منسجمي است كه تعداد زيادي از عرضه‌كنندگان، كالاي خود را عرضه و كالاي مربوطه پس از بررسي‌هاي كارشناسي و قيمت‌گذاري توسط كارشناسان آن بازار، به خريداران عرضه مي‌شود. در اين بورس‌ها، معمولاً كالاهاي خام و فرآوري‌نشده مانند فلزات، پنبه، گندم، برنج و... داد و ستد مي‌شوند. يكي از مزاياي بورس كالا، حضور نهادهاي نظارتي و تنظيم‌گري است كه تمامي توليدكنندگان، مصرف‌كنندگان و تجار كالا با حضور اين نهادها، از مزاياي مترتب بر قوانين و مقررات حاكم بر بورس برخوردار مي‌شوند. به طور كلي، شركت‌كنندگان در بورس كالا به دو دسته تقسيم مي‌شوند. دسته اول كساني هستند كه مي‌خواهند از ريسك نوسان قيمتها در امان باشند و در بورس‌هاي كالا، به عنوان خطرپوش ريسك شناخته مي‌شوند، مانند توليدكنندگان كالا، مصرف‌كنندگان عمده و... . دسته دوم، بر خلاف گروه اول كساني هستند كه از نوسانات قيمت استفاده كرده و سود خود را حداكثر مي‌كنند. در بورس‌هاي كالا، اين گروه با نام سوداگران معرفي مي‌شوند.

چه كساني از بورس كالا بهره‌مند مي‌شوند؟
همان طوري كه قبلا گفته شد، بورس كالا يك بازار سازمان‌يافته و متشكلي است كه در آن كالاها بصورت نقدي يا آتي مورد داد و ستد قرار مي گيرد، بورس كالا بر صحت انجام معاملات نظارت نموده و اجراي قراردادها را تضمين مي‌كند. بنابراين، همانند بازارهاي ديگر، ورود تمامي افراد، گروه‌ها و نهادهاي جامعه در آن بلامانع بوده و تمام افراد مي‌توانند وارد بازار شوند و از آن منتفع گردند. از آنجا كه ورود تمامي افراد و نهادها به بازار بورس كالا مبتني بر انگيزه و هدفي مي‌باشد، مي‌توان تمامي شركت‌كنندگان بازار را بر اساس اهداف و انگيزه ورود به بازار، دسته‌بندي نمود.
گروهي به دنبال فرار از ريسك قيمت و رفع نگراني‌هاي ناشي از نوسانات قيمتي وارد اين بازار خواهند شد. توليدكنندگان محصولات كشاورزي، فلزات و نظاير آن و مصرف‌كنندگان اصلي اين محصولات عمدتاً در اين گروه قرار مي‌گيرند. گروهي ديگر در پي سود وارد اين بازار مي‌شوند. آنها با قبول ريسك موجود در بازار، به سود بيشتر كه عمدتاً ناشي از تغيير قيمت‌هاست، دست مي‌يابند. سوداگران، دلالان، سلف‌خران، واسطه‌ها، تجار و ساير افراد در اين گروه قرار مي‌گيرند به عنوان نمونه در ادامه، هر يك از گروه‌هاي فوق‌الذكر در بورس كالايي مانند بورس فلزات مورد بررسي قرار مي‌گيرد:
توليدكنندگان و بازرگانان مواد اوليه: توليدكنندگان همواره براي برنامه ريزي حجم و نوع محصولات خود، چالش هايي دارند. عمده‌ترين آنها عبارتست از عدم شفافيت بازار، نامعلوم بودن روند آتي قيمت محصولات و ناكارآمدي نظام تعيين قيمت و توزيع محصولات. بنابراين توليدكنندگان مي توانند با استفاده از ابزارهاي داد و ستد در بورس فلزات، در برابر نوسانات قيمت ايمن شوند و با خريد و فروش قراردادهاي سلف و آتي، ريسك قيمت را پوشش دهند.
بازرگانان نيز مي توانند با همين روش با اطمينان خاطر بيشتري از قيمتهاي آتي براي صادرات و واردات محصولات موردنظرشان تصميم‌گيري نمايند.

صنايع فلزي و ساير مصرف‌كنندگان:صنايعي كه مواد فلزي را به عنوان مواد اوليه خود دريافت مي نمايند، نقش بسيار مهمي در بازار فلز ايفا مي‌كنند. طبيعتا اين صنايع نيز براي برنامه ريزي توليد خود، تمايل دارند از خطرات ناشي از نوسان قيمت ها ايمن شوند و با برآوردي مطمئن از قيمت تمام شده، به توليدي اقتصادي بپردازند. براي اين گروه، بورس فلزات مكان مطمئني براي خريد مواد اوليه، دريافت اطلاعات موثق در مورد روند قيمت‌ها و در نتيجه تضمين سود شركت مي‌باشد.

سوداگران: سوداگران گروهي ديگر از شركت‌كنندگان در بازار هستند كه با استفاده از نوسان قيمت كالاها و قراردادها، در بازار سود مي‌برند. آنها با قبول ريسك موجود در بازار، كسب سود مي‌نمايند. اين افراد معمولاً به منابع اطلاعاتي دقيق دسترسي داشته و يا از قدرت تجزيه و تحليل بيشتري برخوردارند. سوداگران زماني خريدار و در زمان ديگر فروشنده مي‌باشند. اگر پيش‌بيني شود كه قيمت‌ها افزايش خواهد يافت، قرارداد خريد را امضا مي‌كنند و بر عكس، اگر آنها پيش‌بيني كنند قيمت‌ها كاهش خواهد يافت، به عنوان فروشنده قرارداد حاضر مي‌شوند. سوداگران نقش مكمل مبادله‌گران تضميني را داشته و بدون آنها امكان رونق بورس كالا وجود ندارد. سوداگران به سختي مي‌توانند از بازاري كه در آن تنها مبادله فيزيكي كالا انجام مي‌گيرد، بهره‌مند شوند. اما آنها علاقه‌مند به فعاليت در بازارهايي هستند كه در آن مبادلات با كاغذ (رسيد انبار) انجام مي‌گيرد. زيرا مشكلات انبارداري و حمل و نقل را متحمل نمي‌شوند.

سازمان‌هاي ناظر يا تسهيل‌كننده:اين نهادها گرچه به طور مستقيم در مبادلات شركت نمي‌كنند، اما وجود آنها در رونق يا امنيت بازار ضروري است. شركت هاي بيمه، بانكها، انبارها، تجهيزات ترابري، اتاق پاياپاي و... از جمله اين تسهيل‌كنندگان هستند.
از طرفي بورس كالا منافعي نيز براي كل بازار و نظام عرضه، تقاضا و قيمت‌گذاري در بر دارد. اين منافع بطور مستقيم بر فعالان در بازار مورد نظر و بطور غيرمستقيم بر مجموعه نظام اقتصادي، روابط فيمابين تجار و مصرف‌كنندگان و كليه دست‌اندركاران مسايل بازرگاني و اقتصادي تأثيرگذار خواهد بود. برخي از منافع بلندمدت آن بدين قرار است:

شفافيت بازار:بازارها داراي اطلاعاتي هستند كه بر اساس آن تصميم‌گيري اقتصادي انجام مي‌گيرد. مهمترين اطلاعات در هر بازار، قيمت‌ها مي‌باشند. در بازارهاي سنتي به دليل ناكارآمد بودن آنها، اطلاعات مزبور در اختيار تمام افراد قرار ندارد و بنابراين افراد خاصي كه از اطلاعات ذي‌قيمت بهره‌مندند، مي‌توانند سود غيرمتعارف نصيب خود كنند. نقطه مقابل اين سود اضافي، زياني است كه اكثر فعالان در بازار، بدليل تصميم‌گيري نادرست متحمل مي‌شوند. در يك بازار بورس كارا، اطلاعات بازار در دسترس تمام افراد قرار مي‌گيرد و برخورداري از رانت اطلاعات بدليل دسترسي نسبتاً يكسان به اطلاعات، تا حد قابل ملاحظه‌اي كاهش خواهد يافت.

تصحيح ساختار بازار: در اقتصاد پيشرفته، بهترين نوع بازار داد و ستد، حالت رقابتي آن است. هرقدر ساختار يك بازار به شكل رقابتي نزديكتر شود، تخصيص منابع براي كل فعالان بهتر خواهد بود. بورس نمادي از بازار رقابتي است كه قيمت كالاها از برخورد مستقيم عرضه و تقاضا حاصل مي‌شود. اولاً قيمت‌هاي تعيين شده در بورس تعادلي است. ثانيا بدليل ثبات بيشتر، براي پيش‌بيني قابل اعتمادتر است.

افزايش كيفيت كالاها و استاندارد شدن آنها: از آنجا كه استانداردهاي خاصي براي داد و ستد محصولات، در بورس كالا توسط كميته‌هاي تخصصي تعيين مي‌شود، لذا راه‌اندازي اين بورس گامي مثبت و بسيار مهم در جهت بهبود كيفيت محصولات و ارتقاء توان رقابتي در بازارهاي جهاني خواهد بود. برخورداري توليد‌كنندگان و تجار كالاها از مزاياي قوانين و مقررات حاكم بر بورس‌هاي كالا، جزء ملزومات اين بازار است. اين مقررات و قوانين و نظارت بر اجراي آن موجب امنيت بازار و در نتيجه رونق مي‌گردد.

افزايش كارآيي بازاريابي: به دليل ورود و خروج آسان افراد در بورس، امكان فرصت‌هاي سودجويانه براي گروهي خاص (حداقل در بلندمدت) باقي نمي‌ماند.
قسمت قابل توجهي از حاشيه بازاريابي (تفاوت قيمت پرداختي مصرف‌كننده با قيمت دريافتي توليدكننده) مربوط به سود ويژه واسطه‌گران و دلالان است. لذا تقليل سود، موجب كاهش هزينه بازاريابي مي‌گردد. بورس قادر است زمينه لازم براي كاهش لايه‌هاي مضاعف از توليد تا مصرف را فراهم كند.

ابزارهاي داد و ستد!
دو ابزار مهم مالي كه در بورس‌هاي كالا مبادله مي‌شود، قراردادهاي آتي و اختيار معامله هستند. وجود اختيار معامله خود منوط به وجود ابزارهاي ديگري است كه بايد پيش از آن در بورس كالا داد و ستد شده باشد. بنابراين، نخستين ابزار مالي كه بايد براي هر بورس كالاي نوظهور طراحي كرد، قراردادهاي آتي و انواع آن است. مزيت مهم استفاده از ساز و كار بورس كالا، فراهم ساختن امكاناتي جهت انجام معاملات تأميني براي توليدكنندگان و مصرف‌كنندگان آن كالا است. اين امر شايد از پاره‌اي جهات، مهمتر از انجام معاملات نقدي و تحويل فيزيكي كالا در بورس‌هاي ياد شده باشد.
انجام معاملات در بورس كالا، تنها منحصر به رد و بدل كردن كاغذ بين طرفين قرارداد نيست، بلكه خريداران مي‌توانند كالاي خريداري‌شده را در سررسيدهاي مندرج در قرارداد تحويل گيرند (در مورد معاملات نقدي، روز بعد از انعقاد قرارداد). اين امر از طريق يكي از انبارهاي مورد قبول بورس صورت مي‌پذيرد. براي اين منظور، بورس بايد چندين انبار كالا را به رسميت بشناسد. در مورد بورس فلزات لندن، به عنوان يكي از قديمي ترين و معتبرترين بورسهاي كالا 39 مورد از اين انبارها در انگلستان و 235 مورد در 11 كشور ديگر واقع شده‌اند. وظيفه اين انبارها دريافت، بازرسي و ذخيره‌سازي فلز تحويل‌شده به آنها جهت اجراي تعهدات قراردادهاي خريد و فروش است. در ازاي فلزي كه در اين انبارها ذخيره مي‌شود، يك برگه گواهي صادر مي‌گردد. در عرف بورس فلزات لندن، انتقال اين برگه گواهي از فروشنده به خريدار، به منزله تحويل فلز است.
بايد توجه داشت كه تمام قراردادها صرفاً به منظور تحويل فيزيكي كالا منعقد نمي‌گردد. بلكه اين قراردادها مي‌توانند جهت خطرپوشي و يا سوداگري نيز منعقد شوند. انجام معاملات بورس فلز لندن از طريق نمايندگان شركت‌هاي عضو اين بورس كه بر روي جايگاه حلقه مانندي در تالار بورس مي‌نشينند و به يكديگر پيشنهاد خريد و فروش فلز ارايه مي‌دهند، صورت مي‌گيرد. معامله وقتي انجام مي‌شود كه يك پيشنهاد مورد قبول واقع شود. در اين صورت، بي‌درنگ قرارداد مربوط منعقد مي‌شود. شرط مهم براي عملكرد يك بازار آتي، همانا استاندارد منطقي كالاي عرضه‌شده در آن است. هر بورس كالايي بايد همواره اين موضوع را مورد توجه بايسته و شايسته قرار دهد.

بورس كالا چيست؟
بورس كالا ، بازار متشكل و منسجمي است كه تعداد زيادي از عرضه‌كنندگان، كالاي خود
را عرضه و كالاي مربوطه پس از بررسي‌هاي كارشناسي و قيمت‌گذاري توسط كارشناسان آن بازار، به خريداران عرضه مي‌شود. در اين بورس‌ها، معمولاً كالاهاي خام و فرآوري‌نشده مانند فلزات، پنبه، گندم، برنج و... داد و ستد مي‌شوند. يكي از مزاياي بورس كالا، حضور نهادهاي نظارتي و تنظيم‌گري است كه تمامي توليدكنندگان، مصرف‌كنندگان و تجار كالا با حضور اين نهادها، از مزاياي مترتب بر قوانين و مقررات حاكم بر بورس برخوردار مي‌شوند. به طور كلي، شركت‌كنندگان در بورس كالا به دو دسته تقسيم مي‌شوند. دسته اول كساني هستند كه مي‌خواهند از ريسك نوسان قيمتها در امان باشند و در بورس‌هاي كالا، به عنوان خطرپوش (Hedger) شناخته مي‌شوند، مانند توليدكنندگان كالا، مصرف‌كنندگان عمده و... دسته دوم، بر خلاف گروه اول كساني هستند كه از نوسانات قيمت استفاده كرده و سود خود را حداكثر مي‌كنند. در بورس‌هاي كالا، اين گروه با نام سوداگران معرفي مي‌شوند.