[1]86/08/07
انسان نیاز به حرکت و جنبش دارد و بازی بخش مهمی از این نیاز است. هر فرد برای رشد ذهنی و اجتماعی خود نیازمند اندیشه و تفکر است و بازی خمیرمایه ی این تفکر و اندیشه است. آمادگی جسمی و روحی برای مقابله با مشکلات بخشی از فلسفهی بازی کودکان است. بنابراین، بازی هر چه گستردهتر، پیچیدهتر و اجتماعیتر باشد کودک از مصونیت روانی بیشتری برخوردار میشود. کشف دنیای اطراف بخش دیگری از فلسفهی بازی است که کودک حس کنجکاوی خود را از این طریق ارضا میکند. بازی تن و روان کودک را واکسینه میکند و مسوولیتهای اجتماعی و اقتصادی را که در آینده باید بدوش بکشد را به او میآموزد.کودک با بازی کردن موقعیتی بدست میآورد تا اعتقادات، احساسات و مشکلات خود را پیدا کند و مهارتهای زندگی را بیاموزد. رابرت وایت میگوید: «ساعات زیادی را که کودکان صرف بازی میکنند نمیتوان به هیچ وجه تلف شده تلقی نمود، بازی ممکن است شادیبخش باشد ولی در دوران کودکی یک کار جدی است.» بدون تردید بازی بهترین شکل فعالیت طبیعی هر کودک محسوب میشود.بازی موثرترین و پرمعناترین راهیادگیری کودکان است.
تعریف بازی:
به هر گونه فعالیت جسمی یا ذهنی هدفداری که به صورت فردی یا گروهی انجام پذیرد و موجب کسب لذت و اقناع نیازهای کودک شود، بازی میگویند.
نقش بازی در رشد اجتماعی کودک:
- موجب ارتباط کودک با محیط بیرون میشود و دنیای اجتماعی او را گسترش میدهد.
- موجب شکوفایی استعدادهای نهفته و بروز خلاقیت میشود.
- همکاری، همیاری و مشارکت کودک توسعه مییابد.
- با رعایت اصول و مقررات آشنا میشود.
- همانند سازی با بزرگسالان را میآموزد.
- با مفهوم سلسله مراتب آشنا شده و آن را رعایت میکند.
- رقابت را میآموزد و شکست را بطور واقعی تجربه میکند.
- قدرت ابراز وجود پیدا میکند و از ترس، کمرویی و خجالت بیهوده رها میشود.
- حمایت از افراد ضعیف را میآموزد.
نقش بازی در رشد عاطفی کودک:
- نیاز به برتریجویی را ارضا میکند.
- موجب ابراز احساسات،عواطف، ترسها و تردیدها، مهر و محبت، خشم و کینه و نگرانیها میشود.
- تمایل به جنگجویی و ستیزهگری را کم میکند.
- «بروننگری» کودک را افزایش میدهد.
نقش بازی در رشد جسمی کودک:
- موجب رشد هماهنگ دستگاهها و اعضای مختلف بدن میشود.
- باعث تقویت حواس کودک میشود.
- نیرو و انرژی بدن را به بهترین شکل مصرف میکند.
- کودک به توانمندیهای فکری و بدنی خود آگاهی پیدا میکند.
نقشبازی در رشد ذهنی کودک:
- در یادگیری زبان نقش بسزایی دارد.
- دررشد هوشی کودک بسیار موثر است.
- با مفاهیم ساخت، فضا و شکل آشنا میشود.
- رفتارهای هوشمندانه کودک تقویت میشود.
- موقعیت استفاده از قوهی تخیل در کودک به وجود میآید.
- زمینهی بهتری برای تفکر فراهم میکند.
بازي، راهي براي آموزش
براي خواندن مقاله ي قبل اينجا را کليک کنيد .
کودکان روحيات متفاوتي دارند و با توجه به ويژگيهاي خود، بازيهاي مختلفي را تجربه ميکنند.
عواملي که در انتخاب نوع بازي کودکان دخالت دارد عبارتند از: تفاوتهاي فردي، ميزان سلامتي، سطح رشد جسمي و حرکتي، بهرهي هوشي، جنسيت، خلاقيت، فرهنگ خانواده و موقعيت جغرافيايي. بر همين اساس بازي به انواع گوناگون تقسيم ميشود:
1- بازيهاي جسمي:
از قديمي ترين نوع بازيهاست، به ابزار مخصوص نيازمند است، هم به صورت انفرادي و هم به صورت گروهي انجام ميشود، براي مصرف انرژي اضافي بدن و نجات يافتن از خستگي و کسالت بسيار مفيد است و رفتارهاي ناآرام و پرخاشگري توأم با عصبانيت کودک را کاهش ميدهد.
2- بازيهاي تقليدي:
کودک به تقليد نقشهايي ميپردازد که آنها را باور کرده است. معمولاً بهترين شخصيتها براي شروع ايفاي نقش، والدين، برادران، خواهران و دوستان هستند. کودک از ايفاي نقش آنان لذت برده و تجربه کسب ميکند. در دورهي دبستان بيشتر نقش معلمان را تقليد ميکند، در حالي که در دورهي نوجواني از تقليد رفتار بزرگسالان دوري ميکند و به تقليد رفتار همسالان ميپردازد که اين خود آغازي است براي هماهنگي و همسو شدن با گروههاي اجتماعي و ايفاي نقشهاي واقعي زندگي.
3- بازيهاي نمايشي:
کودک در تقليد از بزرگترها از لباس و وسايل مخصوص آنها نيز استفاده ميکند، مانند پسر کوچکي که کت پدر را به تن کرده، عينک او را به چشم ميزند و يا دختر بچهاي که کفش پاشنهدار مادر را پوشيده و به زحمت راه ميرود.
4- بازيهاي نمادي:
زماني که کودک دستيابي به ابزار و وسايل مورد نياز خود را غيرممکن ميبيند، نيازها و آرزوهاي خود را با استفاده از وسايل نمادين و از طريق بازي بيان ميکند. براي مثال بر تکهاي چوب سوار شده، اين طرف و آن طرف ميرود، مانند اين که سوار بر اسبي شده و آن را هدايت ميکند. اين نوع بازيها يکي از بهترين شيوههاي بازي درماني محسوب ميشوند.
5- بازيهاي آموزشي:
مهمترين وسيله ي آموزش کودک، استفاده از وسايل بازي مناسب است، مانند مکعبهاي چوبي که کودک با جور کردن و دستهبندي کردن آنها ميتواند با مسائل اساسي اما ساده و آسان رياضي آشنا شود. از خانهي کوچک اسباببازي براي آشنا کردن کودک با واقعيتهاي موجود زندگي ميتوان استفاده کرد. بازيهاي آموزشي موجب تقويت حواس و رشد قواي ذهني و اجتماعي کودک ميشوند، به شرط آن که سعي کنيم کنترل اصلي بازي در اختيار کودک باشد و جهت و مسير آن را او تعيين کند.
6- بازيهاي خلاقيتي:
کودک از طريق به وجود آوردن چيزي، عقايد و احساساتش را اظهار ميکند، مانند نقاشي، موسيقي، خميربازي، شنبازي و يا استفاده از لغات که او را قادر ميسازد تا در آينده داستان، شعر و نمايشنامه بنويسد.
توصيههايي براي والدين
1- به بازي کودکان اهميت دهيم، زيرا زندگي آنها در بازي شکل واقعي به خود ميگيرد.
2- تلاش کنيم تا بازيهاي کودکان متناسب با فرهنگ و ارزشهاي خانواده باشد.
3- با دقت در تفکرات خلاق و پوياي کودکان در حال بازي ميتوانيم با چگونگي شخصيت آنها بيشتر آشنا شويم.
4- در بازي کودکان دخالت نکنيم اما راهنما و کمک کننده ي خوبي باشيم.
5- با همبازي شدن با کودکان راه دوستيها را باز کنيم و راه پنهان کاريهاي دورهي نوجواني را ببنديم.
6- کاري کنيم که بازي به صورت تجربهاي لذتبخش در ذهن کودک باقي بماند.
7- براي متوقف کردن بازي از امر و نهي استفاده نکنيم.
8- با توجه به روحيهي کنجکاو کودک، به گونهاي او را راهنمايي کنيم که به تفکر مثبت و انديشه خلاق و سازنده دست يابد.
9- مراقب باشيم که محيط بازي موجب آسيب جسمي، فکري و يا رواني نشود.
10- در انتخاب نوع بازي، به سن، جنس و تواناييهاي فرزندمان توجه کنيم.
11- نوع و مدت زمان بازي فرزندمان را طوري کنترل کنيم که از فشارهاي هيجاني و روحي بيش از حد دور باشد (به ويژه بازيهاي رايانهاي).
12- براي انتخاب الگوهاي صحيح، زمينهي مناسبي را براي بازيهاي تقليدي کودکانمان فراهم نماييم.
13- از محدود کردن کودک در هنگام بازي بپرهيزيم.
14- وسايل بازي را مناسب سن و رشد جسمي و ذهني کودک تهيه کنيم.
15- آداب اجتماعي و چگونگي رفتار با ديگران را ضمن همبازي شدن با کودکان ميتوانيم به صورت غيرمستقيم به آنها بياموزيم.
16- به مطالب و نحوهي بيان کودکان در بازي به خوبي توجه کنيم، زيرا احساسات و مشکلات زندگي واقعي آنها در بازي منعکس ميشود.
17- براي انتخاب همبازيهاي خوب، فرزندمان را غيرمستقيم راهنمايي کنيم، زيرا رفتارهاي يک همبازي خوب تاثير بسيار مثبتي در آيندهي او خواهد داشت.
18- اگر در حضور فرزندمان با وسايل موجود در خانه براي او اسباببازي (ماشين، عروسک و...) بسازيم، ارتباط عاطفي ميان ما و کودکمان تقويت خواهد شد.
19- براي تقويت حس همکاري و مسووليتپذيري فرزندمان با او توافق کنيم که پس از بازي، اسباببازيهاي خود را جمع کرده و سرجايش بگذارد و گرنه دفعه ي بعد اجازه ي استفاده از آنها را نخواهد داشت.
20- از فرزندمان بخواهيم که اجازه دهد تا همبازيهايش از اسباببازيهاي او استفاده کنند، زيرا اين کار موجب تقويت حس نوع دوستي و تسهيل در ارتباط با ديگران ميشود.
21- اسباببازيگران قيمت ممکن است وسيله ي بازي مفيدي نباشد. هنگام خريد توجه داشته باشيم که اسباببازي بايد بتواند قدرت خلاقيت و سازندگي فرزندمان را رشد دهد. وسايل بازي جور کردني، پازلها، خميربازي، گلرس و... اسباببازيهاي مناسبي به شمار ميروند.
22- اگر کودکان در هنگام بازي با هم اختلاف پيدا کردند اجازه بدهيم خودشان مشکل را حل کنند. در صورتي که اختلاف تشديد شود فقط آنها را از هم جدا کنيم و هرگز از يکي از طرفين، جانبداري نکنيم.
23- در محيطهاي بازي گروهي مثل زمين بازي کودکان در پارکها، اجازه دهيم بچهها با هم دوست شوند و بازي کنند، از وارد شدن به محيط بازي کودکان بپرهيزيم.
24- از همبازي شدن کودکان با افراد بزرگتر از خود به ويژه «نوجوانان و جوانان» اکيداً جلوگيري کنيم.
25- کودکان همواره نيازمند بازي هستند، پس اسباب بازيهاي مناسب هر مکان را همراه خود داشته باشيم.
26- کودکان بايد به مجموعهاي از بازيهاي جسمي، اجتماعي، عاطفي و ذهني بپردازند. هنگامي که فقط يکي از بازيها را انجام ميدهند (مثلاً بازيهاي رايانهاي)، از رشد اجتماعي، جسمي و عاطفي محروم شده و احتمال بروز عصبانيت و پرخاشگري در آنها افزايش مييابد.
منبع : انجمن علمي آموزشي مدرسين آموزش خانواده شهر تهران