[1]ويژگيهاى فرهنگى جامعه دينى (6)
86/2/21
دوم، اهميت دادن به القاب و عناوينى كه مىتواند احيانا به صورت رسم و عادت قشر خاصى درآيد، به طورى كه در مقايسه با ساير طبقات و اقشار وجوه كاملا مشخص و متمايزى را آشكار مىسازد. اين مساله روحيه طبقهاى را در گروه شديدا تقويت و تحكيم مىكند. اين ويژگيها در محيطهاى علمى اعم از حوزوى و دانشگاهى به صورت يك سنت تاريخى درآمده است و نوعى مناسكگرايى را ناخودآگاه علت وجودى قشر خود تلقى مىكنند و وزن و ميزان اعتبار و روابط خود را براساس اين سلسله مراتب استوار مىكنند، به طورى كه القابى مانند استاد، دانشيار، دكتر، حجةالاسلام و آيةالله، از پايگاه اجتماعى و علمى و دينى افراد جداناپذير مىگردد، و عدم تلفظ دقيق و كامل آن كسر شان محسوب مىشود. درجات و سلسله مراتب افراد جامعه دينى نيز از همين روال پيروى مىكند و اين امر غالبا بيش از آنكه ملاك رشد علمى و توليد دانش تلقى شود، غالبا جنبه صورى و ظاهرى ملاك مىشود و به صورت يك سنت مقدس و تغييرناپذير جلوهگر مىشود; يعنى بستگى به تعداد سالهاى ماندن در محيطهاى تحصيل و يا مراحلى دارد كه افراد طى مىكنند. اين موضوع گاه صورت افراطى پيدا كرده به شكل سلسله مراتب اجتماعى درمىآيد و به واقع يك پايگاه اجتماعى به وجود مىآورد كه بعضا مقام و موقعيت اجتماعى افراد را به جايگاه علمى آنها مىافزايد.
صورتگرايى (فرماليسم) و لباس، هرچند در اصل دين نيست و باطن و محتوايى است كه نقش تعيينكننده دارد، اما بتدريج، اجتماعات دينى، لباس و ظاهر را جزء لاينفك قشر و طبقه خود مىدانند چه در مسيحيت، چه در دين يهود، چه در بودايى و موارد ديگر; و لباس به صورت يك امر فرهنگى درمىآيد كه به لحاظ اجتماعى حالت تقدس پيدا مىكند. به عبارت ديگر در جامعه دينى نهادينه مىشود و در طى قرون متمادى هيچگونه تغييرى در آن ملاحظه نمىشود به طورى كه گويى مذهب در نوعى خاص تجلى مىكند و لاغير.
لباس پوشيدن و به مسلك جامعه دينى درآمدن، معمولا با مقدمات و تشريفات و مناسك خاصى همراه است. در مسيحيت قرون وسطى، وجود اين سلسله مراتب و انجام اينگونه تشريفات و ملبس شدن به لباس روحانى، گاه همسنگ سلسله مراتب نظامى (در روم قديم) و گاه بالاتر از آن بوده و جزء تجزيهناپذير تشريفات دانشگاههاى قرون وسطى و از لوازم اصلى روحانيون مسيحى بوده است.
پرسش اين است كه آيا شيوه انديشيدن نيز تحت تاثير محيط اجتماعى و سنتها و رسوم و عادات، روال مشخص و محدودى پيدا مىكند يا خير و آيا در محيطهاى بسته و سنتى مى توانيم به ايجاد جامعه دينى سامان يافته و سازمانيافته و متشكل، جز از طريق انديشههاى منظم و قانونمند و سيستماتيك و علمى، توفيق يابيم؟ چنانكه مىدانيم تشكل اجتماعى به معناى ساختارگرايانه و كاركردگرايانه و روشن بودن جهتگيرى كل سيستم، عموما در جهان سوم وجود ندارد و اين امر در محيطهاى شبه سنتى به اعلا درجه تظاهر مىكند. به طور كلى ويژگيهاى زير را از خصيصههاى فرهنگى وضع كنونى انديشه در جهان اسلام و جوامع دينى مىدانند:
1. تكيه بر روشهاى ذهنگراى مبتنى بر تصورات كمتر علمى و نظاممند;
2. غيرابزارى بودن انديشه، يعنى در اين محيطها به كاربرد نمىانديشند;
3. حاكميت انديشههاى عام و كلگراى متكى بر انديشههاى سياسى و دولتى;
4. توجه به اهداف پيش از فرايندها;
5. محدوديت در امكان مواجهه فكرى كه موجب صيقل دادن فكر مىشود و توسعه «فرهنگ رد» تا فرهنگى كه مواجهه را تشويق كند;
6. توسعه تفكر شخصى و سليقهاى و كمبود هنر شنيدن و تبادل و ارتباط;
7. مطلقانديشى و جزمگرايى و قطعى انديشيدن كه از پيش، جواب هر مسالهاى آماده است;
8. احساس نياز به رشد كيفى و حركت فكرى كه در يك حالت تاريخى دچار بىسرانجامى و بحران شده است. رشد مداوم يك جامعه دينى كه پاسخگوى نيازهاى واقعى روز باشد، مستلزم نظم در انديشه، تفكر پويا و حساسيت علمى نسبتبه محيط بيرونى است و اين مستلزم علمىتر شدن تكامل سنتى است (دكتر كسائى، ص132);
9. رشد بنيادگرايى و سنتهاى محافظهكارانه;
10. توقف و حتى بازگشتبه صور گذشته علم و معرفت، چه در شكل و چه در محتوا;
11. تعبدگرايى و تقليد;
12. تعقلگرايى در معناى عام و مجردانديشى، در حالى كه صاحبنظران معروفى چون گادامر معتقدند كه واژه عقل همان است كه معمولا عقل سليم، عقل مبتنى بر تجربه خوانده مىشود، و لذا اين شيوه مستلزم به كار بستن عقل سياسى و اجتماعى است كه نه از كتابها و نحلههاى عقيدتى بلكه از تجربه حاصل شده است. (نامه فرهنگ، گادامر، 1372، ص18).
13. عدهاى را عقيده بر اين است كه كيش شخصيتيا شخصيتپرستى، انزواطلبى و بىتفاوتى و احيانا بدبينى نسبتبه كار دستهجمعى، از عوارض نابهنجار اجتماعات دينى است كه موجب تكروى و فرار از كار دستهجمعى مىشود و با مشاركت فعال كه اساس توسعه جامع و گسترده است در تضاد است.
به علاوه جامعه دينى غالبا در برخورد با مذهب و بهرهگيرى از آن دچار افراط و تفريط مىشود. از يكسو، چنان احساس نيكو و عشق و علاقه نسبتبه مذهب ابراز مىشود و چنان از سنن مذهبى با تقديس و تكريم ياد مىكنيم، كه هرگونه نقص و نارسايى در رفتار مذهبى خود را نديده مىگيريم. به علاوه، ذات مذهب و عصاره آن را، با رفتار ناكامل و ناقص خود يكسان تصور مىكنيم. آنها كه مخالف و ضدمذهبند نيز به افراط مىگرايند و هرگونه كاركرد مثبت را براى مذهب انكار مىكنند و حتى دين را يكى از عوامل اساسى بدبختى و سيهروزى جامعه مخصوصا در جهان اسلام مىپندارند. اين مقابله و تضادى است كه طى دو قرن اخير بين گروهى از روشنفكران افراطى و سنتگرايان مذهبى جريان داشته است و موجب گسيختگى و تضادهاى گوناگون فكرى، فرهنگى و سياسى در جامعه شده است.