[1]خاتم سازي
نشاندن پاره هاي استخوان با نقش و رنگار در چوب
86/2/19
فرهنگ دهخدا خاتم را نشاندن پاره هاي استخوان با نقش و رنگار در چوب تعريف كرده است. در كتاب صنايع اسلامي در مورد هنر خاتم سازي چنين نوشته شده است : « از صنايعي است كه به خاور ميانه نسبت داده مي شود. تزئين اسباب و اثاثيه، صندوق، جعبه و ساير اشيائي كه با طرح هاي هندسي، مركب از قطعات كوچك چوب، عاج، استخوان يا صدف تزئين يافته است.
اين صنعت از زمانهاي بسيار دور در مشرق زمين مرسوم بوده و يونانيها و روميها نيز آنرا اقتباس كرده اند. در فرهنگ مصور اصطلاحات هنر ايران خاتم اين گونه تعريف شده است: هنر آراستن سطح اشياء به صورتي شبيه موزائيك، با مثلث هاي كوچك و طرح هاي گوناگون كه همواره به صورت اشكال منظم هندسي بوده و اين اشكال را با قرار دادن مثلث هاي كوچك در كنار هم نقش بندي مي كنند. هر چه مثلث ها ريز تر و ظريف تر باشد، خاتم مرغوب تر است.
اين هنر در عهد استيلاي مغول بر اسران، از كشور چين به ايران آمد و خاتم سازان ايراني به مرور زمان، با اعمال تغيير و تنوع در خاتم پيچي و اضافه نمودن رنگهاي مختلف چوب و انواع فلز و تغيير شكل هندسي آن از مقطع به مثلث، تحول زيادي در آن ايجاد نمودند.
قابل ذكر است كه قبل از حمله مغول، نوعي خاتم در ايران رايج بوده كه از نمونه هاي آن خاتم منبر مسجد جامع عتيق شيراز مي باشد.
در دوره صفويه اين هنر در اصفهان مورد توجه قرار گرفت و پيشرفت زيادي كرد. از شاهكارهاي خاتم، در اين دوره مي توان صندوق مرقد امام موسي كاظم ( ع ) صندوق مرقد امام حسن عسگري (ع) و ضريح حضرت سيد علاء الدين حسين در شيراز، و خاتم بقعه شاه نعمت اله ولي در ماهان كرمان كه از كهن ترين آثار است، نام برد.
در دوره زنديه اين هنر در شيراز رونق بسيار يافت و هنرمندان شيرازي آثار با ارزشي چون صندوق مقبره حضرت زينب (س) را به وجود آورده اند.
خاتم سازي
مواد اوليه
مواد اوليه در تهيه خاتم چند نوع است :
1- انواع چوب مانند فوفل، عناب، افرا، بقم، چنار، آبنوس، نارنج
2- استخوان مانند استخوان شتر و اسب
3- صدف
4- مفتولهاي فلزي از جنس برنج و در برخي موارد نقره
5- نخ پرك
6- سريشم و لاك
وسايل و ابزار
از مهمترين ابزار و وسايل خاتم مي توان از انواع اره ها و سوهانها و رنده و دستگاه پرس نام برد.
ساخت خاتم
ابتدا چوبها و استخوان را به قطعاتي به طول 30 سانتي متر و عرض 2 سانتي متر و قطر 1 تا 5/2 ميلي متر، مي برند. اين قطعات را به صورت نوارهاي باريك با مقطع مثلثي شكل در مي آوردند و بر روي تخت رند كه داراي شياري شكل است قرار داده و مي سايند و صيقل مي دهند. مفتولهاي فلزي را نيز به همين ترتيب به وسيله اره و سوهان به شكل مفتولهاي با مقطع مثلث در مي آورند. طرح مورد نظر توسط طراح كشيده شده و رنگ آميزي مي شود، تا براساس آن خاتم پيچيده شود.
خاتم سازي، مفتول هاي فلزي مثلث شكل را سر يشم مي زند و مطابق طرح سه مثلث از چوب يا استخوان را در كنار اضلاع آن قرار مي دهد و سپس اطراف آنرا با نخ پرك مي پيچد پس از خشك شدن سريشم، نخ را از دور مثلث ها باز كرده، اين مرحله از كار را پره مي گويند. در واقع مي توان گفت چيدن مثلثها به شكلي است كه از سطح مقطع آنها يك نقش گره اي درست مي شود. ( نقش گره هندسي ) . در مرحله بعد چهار « پره » را در كنار هم قرار مي دهند و سريشم مي زنند و با نخ اطراف آنرا مي پيچند.
گل پيچي مرحله اي ديگر از كاراست، كه در آن سيم بزرگ گرد را به شكل شش گوشه در مي آورند كه در اصطلاح خاتم سازي به آن شمسه مي گويند. در اطراف هر شمسه شش سيم به وسيله سريشم چسبانده مي شود. و اطراف آنرا با نخ مي پيچند. در هر مرحله پس از خشك شدن نخ را باز مي كنند. هنگامي كه مثلث ها كنار يكديگر قرار مي گيرند به سبب شش گوشه بودن ميان گلهاي مثلثي شكل يك گل فاصله مي افتد كه آنرا با چسباندن دو مثلث پر مي كنند. در اين حالت خاتم ها به صورت يك لوزي در مي آيد. در اين حالت آنرا درون وسيله اي بنام تنگ يا پرس قرار مي دهند تا مثلثها كاملا" به هم بچسبد.
لوزيهاي آماده را در كنار هم مي گذارند و به شكل مستطيل در مي آورند كه طولي در حدود 30 سانتي متر و عرض در حدود 10 سانتي متر دارد. خاتم آماده شده را با سر يشم به آستري كه از چوب درخت تبريزي است، مي چسبانند.
دو طرف مستطيل را چوبي مي گذارند كه در اصطلاح خاتم سازي به آن «اووه» مي گويند و آنرا با سر يشم به مستطيل متصل مي كنند و نخ پرك به اطراف آن مي پيچند. اووه را در تنگ قرار مي دهند تا چوب و خاتم در يكديگر فشرده و محكم گردد.
هنگامي كه قطعات خوب به يكديگر چسبيده، آنرا به ضخامت 1 تا 5/1 ميلي متر برش ميدهند. اين مرحله از كار را « قامه كردن » مي گويند. بعد از قامه كردن آستر چوبي خاتم به وسيله تخت رند، صاف و صيقلي مي شود. قامه ها مرتب روي آستر چسبانده مي شوند تا به نوارهاي خاتم تبديل شوند و بر روي انواع اشياء نشانده شوند.
نقش و طرح و رنگ در خاتم
در نقوش خاتم بيشتر از اشكال هندسي چون مثلث، لوزي و نيمدايره استفاده مي شود. خاتم سازان اشكال را به صورت نقشهاي زيبائي در مي آورند و با به كاربردن انواع چوبها به رنگهاي طبيعي سبز، قرمز، سياه، قهوه اي ، همينطور با استفاده از رنگ صدف، استخوان و برنج، جلوه زيبائي به اين اشكال هندسي مي دهند. مرغوبيت و كيفيت خاتم به نقشهاي ريز آن وابسته است. هر چه نقشها ريزتر باشند خاتم مرغوب تراست . هم چنين مواد اوليه مصرفي و مهارت استاد در پيچيدن خاتم نيز از اهميت به سزائي برخوردار است.
خاتم از نظر گل و نقش انواع گوناگون دارد
خاتم پره وار- خاتم پره اي - نه گلي لايه دار- شش ولوز- ابري ساده - ابري يك دور - ابري دو دور - خاتم دور رنگ _ متني سبز – جوسيمي – بته جقه اي – خياباني – خاتم خطي - خاتم طاقي -عالم قمي - خاتم خياقي و خاتم متن زنجير سيمي .
Iran Art News