سفال و سراميك از ابتدا تا کنون (5)
86/2/15
. بعلت ناكافي بودن تحقيقات باستانشناسي و عدم مدارك لازم، مراكز مهم ساخت اين نوع سفالينه بتحقيق روشن نيست ولي مراكزي مانندو ري ، كاشان، سلطان آباد و جرجان مناطقي هستند كه اغلب محققان در ساخت ظروف نقاشي شده زير لعاب در آنها اتفاق نظر دارند. گرچه سفالينه مراكز ياد شده بطور كلي با هم قابل مقايسه هستند ولي از نظر تزئينات هر يك داراي ويژگيهاي مشخصي مي باشد. در كاشان كه ساخت ظروف با نقاشي زيرلعاب تا قرن هشتم هجري متداول بوده كمتر تغييراتي درآن بوجود آمده و فقط نقوش انسان تا حدودي تحت نفوذ هنر نقاشي مغول قرار مي گيرد.
تزئين متداولي كه در ظروف با نقاشي زير لعاب كاشان بكار رفته طرح تقسيم سطح داخلي ظروف به 4، 6، يا 8 قسمت است كه با خطوط پهن انجام گرفته و داخل خطوط اغلب نوشته فارسي و حد فاصل آن با گلهاي اسليمي و طوماري شكل پر شده است.
از خصوصيات ظروف نقاشي زير لعاب جرجان كه عموما بر نگ آبي در زمينه سفيد تصوير شده خطوط موازي در داخل و خارج گلهاي تزئيني نوشته فارسي ، نقوش ماهي و پرندگان مسبك در كف ظروف است. ساخت اين نوع ظروف بقرون ششم تا هشتم هجري متعلق است. از مراكز ديگري كه در آنجا ساخت ظروف نقاشي شده زير لعاب معمول بوده ميتوان سلطانيه را نامبرده در كاوشهاي اخير مركز باستانشناسي كه در شهر سلطانيه و اطراف آن انجام شده ضمن كشف كورهاي سفالگري نمونه هاي جالبي از ظروف سفالين و كاشيهاي مختلف از اين نوع بدست آمده است. از ديگر مراكز ساخت ظروف نقاشي شده زير لعاب سلطان آباد يا شهر فعلي اراك را مي توان نام برد. سفالينه سلطان آباد توسط پوپ و ريت لينگر مورد بررسي و تحقيق قرار گرفت.گرچه بعلت عدم بررسيها و كاوشهاي علمي، بدرستي معلوم نيست كه از اوايل اسلام تا عصر ايلخاني شيوه سفالگري و انواع سفالينه سلطان آباد به چه نحو بوده ولي آنچه مسلم شده اين است كه در اواخر قرن هشتم، سلطان آباد و حومه آن از امتيازات سفالگري مهمي برخوردار بوده است. طبق نظريه لين LANE ظروف سلطان آباد از لحاظ تزئين به سه گروه تقسيم مي شود.
گروه اول با نقاشي زير لعاب كه از نظر تزئين با ظروف كاشان قابل مقايسه بوده با اين تفاوت كه سفالگران سلطان آباد از طرحهاي سه گوش و گل و گياه كه از وسط ظروف منشعب مي شود استفاده كرده اند . اين نوع ظروف با لعاب لاجوردي و سياه زير لعاب شفاف نقاشي شده است.
گروه دوم، ظروفي هستند كه با نقوش سياه در زمينه مايل به خاكستري تزئين وداراي نقوشنيم برجستهو لعاب شفاف هستند.
نقوش داخل اين گونه ظروف شامل پرندگان و حيوانات است كه در وسط ظرف در زمينه طرحهاي گل و گياه نقاشي شده و خارج ظروف با نوشته همراهاست. در شكل ظروف نيز تغييراتي حاصل شده و ظروف با كف حلقه اي وبدنه نيم دايره اي، لبه محدب، خطوط عمودي برجسته و لعاب يكرنگ ساخته شده اند.
گروه سوم ظروف سلطان اباد داراي بدنه ظريف و خمير سفيد است كه نقاشي آن با سه رنگ لاجورد سياه و فيروزه اي انجام گرفته و رنگ سياه اغلب براي پوشش بدنه خارجي ظروف بكار برده شده است.
در قرن هشتم هجري شكل تازه اي از ظروف شبيه گلدان كه احتمالا براي نگهداري دارو مورد استفاده بوده رواج پيداكرد. ساخت اين نوع ظروف دركشور سوريه متداول بوده و بهمين جهت عده اي از متخصصان عقيده دارند كه مراكز سفالسازي سوريه و سلطان آباد با يكديگر در ارتباط بوده و ظروف گلداني شكل ياد شده را اقتباس از هنر سفالگري سوريه مي دانند.ظرف بشيوه سلطان آباد در ديگر نقاط شمالغرب ايران مانند تخت سليمان هم ديده شده است.قديميترين ظروف سلطان اباد كه تاريخدار است در موزه متروپوليتن نيويورك نگهداري مي شود كه داراي تاريخ 672 و 677 هجري است.زيباترين ظروف سفالين نقاشي شده زير لعاب گروهي است كه در بين متخصصان سفال اسلامي بنام ظروف سفالين با تزئين معروف شده است.
اين نوع سفالينه معمولا با دورنگ آبي و سياه تزئين مي شود. هنرمندان سفالگر اغلب از صحنه هاي رقص، نوازندگي و شكار استفاده كرده و با مهارت خاصي نقوش سياه را بر روي زمينه آبي نقاشي كرده است. نقوش اغلب بزرگ نشان داده شده و عموما نقش نوازنده، شكارچي و غيره تمامي سطح و يا گاهي كف ظروف را در برميگيرد. از مراكز ساخت اينگونه سفال مي توان ري، كاشان، جرجان و بعضي از مراكز سفالسازي شمالغرب ايران را نامبرده كه در قرون 6تا 7 هجري ساخت آن ادامه داشته است. بطور كلي ظروف نقاشي شده زير لعاب با تكنيك ياد شده در بالا متعلق بمراكز سفالسازي مهم بوده و از اين مراكز به نقاط و شهرهاي مختلف صادر شده است. همچنين نمونه هاي اين ظروف در مناطق جنوبي ايران نيز كشف شده است.
سفالينه زرين فام يا طلائي
از جمله ظروف سفالينه اسلامي ظروفي است كه بنام طلائي يا زرين فام معروف شده است. در مورد منشاء ساخت اوليه اين نوع ظروف بين محققان دوره اسلامي اتفاق نظر وجود ندارد و كشورهائي مثل ايران، مصر و عراق را بعنوان مراكز اوليه ساخت ظروف زرين فام نام برده اند. گرچه هنوز مدارك ودلائل كافي براي اثبات مركز اوليه ساخت ظروف زرين فام در دست نيست ولي شواهد نشان مي دهد كه اين نوع ظروف از قرن سوم هجري در هنر سفالگري و شيشه سازي متداول بوده است . ساخت و تكامل ظروف طلائي و يا زرين فام در سه دوره مشخص تاريخي شكل گرفته و در هر يك از اين ادوار با ويژگيهاي مشخصي توسط هنرمندان سفالگر اسلامي دركشورهاي مختلف عرضه شده است.