چهارشنبه 3 خرداد 1391 - 20:29

سفال و سراميك از ابتدا تا کنون (5)

(1013 كلمه مجموعاً در اين متن موجود است)
(1337 بار خوانده شده است)

سفال و سراميك از ابتدا تا کنون (5)
86/2/13
سفال بانقش كنده ساده ( اوايل اسلام )
سفال با نقش كنده( قرن 5 الي 7 هجري )
يكي از تزئينات متداول سفالينه اوايل اسلام نقوش كنده ساده است كه بر روي ظروف لعابدار بكار ميرفته اين نقوش ساده شامل خطوط نامنظم و در هم بوده كه بر روي بدنه داخلي ظروف تزئين گرديده و سپس با لعابهاي برنگهاي سبز و زرد پوشش مي گرديده است و در كاوشهاي نيشابور ، كنگاور، سيراف، جرجان، غبيرا، تخت سليمان و در بسياري ازمناطق ايران بدست آمده است.
ظروف سفالين يكرنگ از نظر تكنيك، ساخت و تزئين به انواع ذيل تقسيم مي شوند
الف – ظروف ساده
ب – ظروف قالب زده
ج – ظروف نقش كنده
زيباترين ظروف يكرنگ، نوع سفيد آن است كه خاك آن به تقليد از خاك چيني دوره سونگ، توسط سلجوقيان و خوارزمشاهيان بكار برده شده است. اين گروه سفالينه دارايبدنه بسيار نازك و لعابي شفاف هستند.
از نظر تزئين نيز گوناگون و مهمترين آن شامل انواع زير مي باشد
الف – ظروف سفيد رنگ ساده
ب – ظروف سفيد رنگ مشبك
ج- ظروف سفيد رنگ قالب زده با نوشته كوفي
د – ظروف سفيد رنگ با لعاب لاجوردي پاشيده
اقسام ظروف سفيد رنگ، شامل كاسه، پياله، كوزه، ابريقو آبخوري است. توليد و ساخت اين نوع سفالينه بيشتر در شمال و شمال شرقي ايران مانند نيشابور و جرجان مرسوم بوده است . كاوشهاي ري نيز نمونه هائي از اين نوع سفالينه بدست داده است.همچنين ظروف يكرنگ غير از سفيد، عموما از رنگهاي فيروزه اي، آبي و لاجوردي نيز با مشخصات بالا ساخته شده است.
نوع ديگر ظروف سفالين يكرنگ با تزئين قالب زده همراه است .تزئينات عموما شامل طرحهاي طوماري، كتيبه كوفي، مجالس رقص و نوازندگي، شكار و نقوش انسان و حيوان است كه اغلب روي شانه ظروف به صورت قالب زده آرايش شده است. در كاوشهاي جرجان و نيشابور قالب اصلي اين ظروف نيز كشف گرديده است . اشكال ظروف متنوع شامل كوزه، تنگ، كاسه، ابريق و پياله و گلدان است كه با كف حلقه اي بدنه محدب برنگ فيروزه اي و لاجوردي ساخته شده است.در اين دروه ظروفي دسته دار با بدنه 8 ضلعيو كف بلند مدور ساخته شده كه در خور مقايسه با ظروف فلزي همزمان خود مي باشد. ساخت ظروف با لعاب يكرنگ در اغلب مراكز سفالسازي ايران، در تمام ادوار اسلامي ادامه داشته و در دوره سلجوقي و خوارزمشاهي به شكوفائي مي رسد. هنرمندان سفالگر ايراني در بين رنگها از دو رنگ آبي و فيروزه اي بيشتر استفاده كرده اند و علت آن احتمالا ملايم و آرام بخش بودن رنگ و سهولت تهيه آن بوده است.
در صنعت كاشي سازي نيز لعاب يكرنگ فراوان بكار گرفته شده و كاشيهاي گوناگون يكرنگ زينت بخش بناهاي مذهبي و غير مذهبي ايران است. سفالينه با تزئين زير لعاب :
شيوه نقاشي و تزئين سفالينه در زير لعاب از اوايل اسلام بويژه در قرون سوم و چهارم هجري در مراكز سفالسازي شمال و شمالشرقي ايران مرسوم بوده است. در دوره سلجوقي، خوارزمشاهي، ايلخاني و تيموري تحول تازه اي در تكنيك اين نوع ظروف پديد آمد، باين ترتيب كه سفالگران ادوار ياد شده بجاي لعاب سرب از لعاب قليائي براي پوشش و آرايش سفال استفاده كرده اند.استفاده از لعاب قليائي براي پوشش و همچنين خمير شيشه براي ساخت ظروف هنرمندان سفالگر را قادر ساخت كه تزئينات زيبائي در زيز لعاب شفاف بوجود آورند.
نقاشي و تزئين زير لعاب اغلب با دو رنگ آبي و سياه انجام مي گيرفته ولي گاهي رنگهاي فيروزه اي لاجوردي و سبز تيره نيز با آن اضافه مي شده است.
رايج ترين تزئين بشيوه نقاشي زير لعاب ظروفي است كه با رنگ آبي در زمينه سفيد نقاشي شده اند. خمير اين نوع سفالينه اغلب و نخودي است و شكل ظروف بسيار متنوع و بيش از همه كاسه با پايه بلندبدنه كشيده و لبه صاف است.بطور كلي تزئين قسمت خارجي سفالينه نقاشي شده زير لعاب خطوط موازي گل و گياه و گاهي اشعار فارسي در زير لبه و روي بدنه است. تزئين قسمت داخلي اين نوع ظروف هنرمندان سفالگر را قادر ساخت كه تزئينات زيبائي در زير لعاب شفاف بوجود آورند. نقاشي و تزئين زير لعاب اغلب با دو رنگ آبي و سياه انجام مي گرفته ولي گاهي رنگهاي فيروزه اي لاجوردي و سبز تيره نيز با آن اضافه مي شده است.
رايج ترين تزئين بشيوه نقاشي زير لعاب ظروفي است كه با رنگ آبي در زمينه سفيد نقاشي شده اند. خمير اين نوع سفالينه اغلب سفيد و نخودي است و شكل ظروف بسيار متنوع و بيش از همه كاسه با پايه بلند بدنه كشيده و لبه صاف است. بطور كلي تزئين قسمت خارجي سفالينه نقاشي شده زير لعاب، خطوط موازي، گل و گياه و گاهي اشعار فارسي در زير لبه و وري بدنه است. تزئين قسمت داخلي اين نوع ظروف بسيار متنوع بوده و سفالگر از نقوش مختلف براي آرايش استفاده مي كرده است. در ميان نقوشحيوانات، غازل دونده، ماهي، اردك و پرندگان و از ميان نقوش گياهي، از طرح برگهاي متراكم ، گلهاي طوماري و اسليمي و بالاخره از نقوش انسان، طرحهاي مجالس رقص، نوازندگان، شكار بيش از همه استفاده شده است. بعلت ناكافي بودن تحقيقات باستانشناسي و عدم مدارك لازم، مراكز مهم ساخت اين نوع سفالينه بتحقيق روشن نيست ولي مراكزي مانندو ري ، كاشان، سلطان آباد و جرجان مناطقي هستند كه اغلب محققان در ساخت ظروف نقاشي شده زير لعاب در آنها اتفاق نظر دارند. گرچه سفالينه مراكز ياد شده بطور كلي با هم قابل مقايسه هستند ولي از نظر تزئينات هر يك داراي ويژگيهاي مشخصي مي باشد. در كاشان كه ساخت ظروف با نقاشي زيرلعاب تا قرن هشتم هجري متداول بوده كمتر تغييراتي درآن بوجود آمده و فقط نقوش انسان تا حدودي تحت نفوذ هنر نقاشي مغول قرار مي گيرد.

تزئين متداولي كه در ظروف با نقاشي زير لعاب كاشان بكار رفته طرح تقسيم سطح داخلي ظروف به 4، 6، يا 8 قسمت است كه با خطوط پهن انجام گرفته و داخل خطوط اغلب نوشته فارسي و حد فاصل آن با گلهاي اسليمي و طوماري شكل پر شده است.

[ بازگشت به ایران شناسی | صفحه اصلي بخش ها ]

تمامی حقوق مادی و معنوی این سایت متعلق به روزنامه تفاهم می باشد. استفاده از مطالب سایت فقط با ذکر منبع مجاز است