[1]حرمت همسايههم عرض با حرمت مادر (پایانی)
86/1/21
اول همسايه، بعد خانه
يكى از پديدههايى كه در روابط همسايگان دخالت دارد و مىتواند بر مناسبات متقابل آنان اثر بگذارد، منزل مسكونى است. ديدگاه اسلامى بر اين نكته اصرار مىورزد كه همسايگان در آرامش و آسايش اهل خانه دخالت دارند و حتى مىتوانند بر رشد عاطفى، اخلاقى و فكرى والدين و فرزندان اثر بگذارند. از اين جهت، قبل از انتخاب خانهاى در هر محلهاى، لازم است اوضاع همسايگان و مجاورين منزل مورد نظر، بررسى شود و از نيک بودن افرادى كه قصد زندگي کردن در كنارشان را داريم، اطمينان حاصل نماييم. رسول اكرم صلي الله عليه و آله به پيروان آيين اسلام تاكيد مىفرمايد: "التمسوا الجار قبل شرى الدار(18)؛ قبل از خريد خانه درباره همسايه تحقيق كنيد."
حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام با الهام از اين سخن پدر والا تبارشان خطاب به فرزندش امام حسن مجتبى عليهالسلام فرمودهاند: "يا بنى! الجار ثم الدار(19)؛ اى فرزندم! اول همسايه، بعد خانه."
رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: از خوشبختى مسلمان وسعت خانه، همسايه خوب و مركبي مناسب است.(20)
امام ششم از پدرش امام باقرعليه السلام نقل كرده است كه در كتاب حضرت على عليه السلام چنين خواندم كه: رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: "همسايه همچون نفس انسان است و نبايد خسرانى متوجه او شود و روا نيست (بى دليل) مجرم تلقى گردد. و حرمت همسايه با احترام مادر در يك رديف است."
علامه مجلسى اين روايت را با اندكى تفاوت در كتاب حلية المتقين آورده است. خاتم پيامبران خوش يمنى و مباركى زن، مسكن و مركب را در روايتى بيان فرموده و در فرازى از اين سخن پر فروغ، مسكنى را مبارك دانستهاند كه وسيع بوده و اهل آن از همسايگانى خوب برخوردارند و خانهاى را شوم دانستهاند كه محقر و تنگ بوده و اهل آن از دست همسايگان بد در رنج و عذابند.(21)
رسول خدا صلي الله عليه و آله در بيانى نورانى فرموده است: وقتى دو نفر تو را در يك زمان دعوت كردند، دعوت كسى را كه خانهاش به تو نزديكتر است بپذير؛ زيرا كسى كه منزلش در قرب خانهات قرار دارد، در همسايگى مقدم است.(22)
حفظ حرمت همسايه و توجه داشتن به ارزشهاى انسانى وى، از وظايف اخلاقى و وجدانى همسايگان است، پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله چنين گوهر افشانى كردهاند:
"من كان يومن بالله و اليوم الاخر فليكرم الجاره(23)؛ هر كس به خدا و روز قيامت ايمان دارد بايد همسايهاش را حرمت نهد و اكرام نمايد."
امام ششم از پدرش امام باقرعليه السلام نقل كرده است كه در كتاب حضرت على عليه السلام چنين خواندم كه: رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: "همسايه همچون نفس انسان است و نبايد خسرانى متوجه او شود و روا نيست (بى دليل) مجرم تلقى گردد. و حرمت همسايه با احترام مادر در يك رديف است."
همچنين(24) از آن حضرت روايت شده كه: "حرمة الجار على الجار كحرمة دمه(25)؛ حرمت همسايه بر همسايه، همچون حرمت خون است."
احساس تعهد و مسئوليت در مقابل همسايگان، از وظايف ديگر ماست كه در منابع روايى به آن سفارش شده است. چنانکه حضرت محمد صلي الله عليه و آله فرمود: شايستگان (برگزيدگان) شما، صاحبان خرد هستند. سوال شد: صاحبان خرد چه كسانى هستند؟ فرمود: آنان صاحبان اخلاق نيكو، بردبارىهاى متين، صله ارحام، نيكى به پدر و مادر، و متعهدان نسبت به همسايگان و يتيمان بوده، اطعام كرده، سلام كردن را ترويج مىنمايند و نماز مىگذارند در حالى كه مردم در خواب غفلت فرو رفتهاند.(26)
اگر خواستيم منزل مسكونى خود را در معرض فروش قرار دهيم، بهتر است اين موضوع را با همسايگان مطرح كنيم تا اگر طالب آن هستند، به خريد خانه ما مبادرت ورزند. زيرا به فرمايش رسول اكرم صلي الله عليه و آله همسايه در خريد خانه بر ديگران برترى و اولويت دارد.
اگر خواستيم منزل مسكونى خود را در معرض فروش قرار دهيم، بهتر است كه اين موضوع را با همسايگان مطرح كنيم تا اگر طالب آن هستند، به خريد خانه ما مبادرت ورزند. زيرا به فرمايش رسول اكرم صلي الله عليه و آله همسايه در خريد خانه بر ديگران برترى و اولويت دارد.(27)
در بيانى ديگر، آن حضرت تاكيد نمودهاند: وقتى كسى تمايل به فروش زمين يا منزلى دارد بايد نخست به همسايه خود پيشنهاد كند.(28)
جابر مىگويد: پيامبر صلي الله عليه و آله فرمود: هر كه در بوستانى شريكى يا همسايهاى دارد نبايد قبل از آن كه با او در ميان بگذارد، آن را بفروشد.(29)
نيكى به همسايه
از مواردى كه پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله در سخنان متعدد و موقعيتهاى گوناگون مورد تاكيد و توجه قرار دادهاند. آن حضرت به مسلمانان توصيه نمودهاند: اگر خواستار آن هستيد كه پروردگار و فرستادهاش شما را دوست بدارند... با همسايگان به نيكى رفتار كنيد.(30)
امام صادق عليه السلام از رسول خدا صلي الله عليه و آله نقل كردهاند كه: همسايهاى كه با همسايه خود خوش رفتارى نمايد، ايمان دارد.(31) و نيز پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله تاكيد فرمودهاند: آنچه براى خود مىخواهى، براى مردم بخواه تا مومن باشى. و با همسايگان نيكى كن تا در زمره مسلمانان به شمار آيى .
رسول(32) خدا صلي الله عليه و آله چهار چيز را عامل زيادى رزق و روزى دانستهاند: خوش خلقى، خوش سلوكى با همسايگان، امتناع از آزار مردم، و كاهش بىقرارى و نگرانى در هنگام ناملايمات و عوامل اندوه آور روزگار.(33) و نيز از آن حضرت روايت شده است كه: رحمت الهى به فرزندى باد كه والدين خود را در نيكى يارى كند. و رحمت بر پدرى كه فرزند خويش را در نيكى كمك كند و بر همسايهاى كه در كارهاى خوب يار همسايه خود باشد.
جعفربن ابى طالب ـ كه همراه عدهاى از اصحاب رسول اكرم صلي الله عليه و آله به سرزمين حبشه مهاجرت نمود تا از يك سو به تبليغات دينى پرداخته و از طرف ديگر براى مدتى از فشارهاى مشركان مكه در امان باشند ـ به عنوان سخنگو و سرپرست اين جمع در برابر پادشاه حبشه، بدون هيچ گونه نگرانى گفت: من آنچه را از رسول خدا صلي الله عليه و آله شنيدهام بدون كم و كاست، خواهم گفت. نجاشى به وى گفت: چرا از آيين نياكان خود دست برداشته و به آيين جديد، كه نه با دين ما و نه با دين اجداد شما تطبيق مىكند، گرويده ايد؟
او در پاسخ گفت: ما گروهى نادان و بت پرست بوديم. از مردار اجتناب نمىكرديم. پيوسته گرد كارهاى خلاف و منكر بوديم. همسايه نزد ما از هر گونه احترامى محروم بود. ضعيف، محكوم زورمندان گشته بود. با خويشاوندان خويش به جنگ برخاسته بوديم. روزگارى به اين منوال بوديم تا اين كه يك نفر از ميان ما، كه سابقه درخشانى در پاكى و درستى داشت، برخاست و به فرمان خداوند، ما را به توحيد فرا خواند و دستور داد در امانت كوشيده، از ناپاكىها اجتناب ورزيم و با خويشاوندان و همسايگان خوش رفتارى كنيم .
توجه به موضوع همسايه در مصاحبهاى مهم با پادشاهى غير مسلمان از سوى سفير رسول اكرم صلي الله عليه و آله، جالب توجه است. زيرا جعفر در تشريح اوضاع جاهليت و برنامههاى اصلاحى پيامبر، بايد به نكاتى مهم اشاره مىكرد و چون وقت تشريح تمامى مباحث نبود، بايد نكات زبده و موضوعات مهمترى را مطرح مىنمود؛ كه موضوع همسايه در دستور كارش قرار گرفت.(34)
از رسول اكرم صلي الله عليه و آله پرسيدند: آيا در مال انسان غير از امور واجب مثل زكات و مانند آن، حقى وجود دارد؟ فرمودند: آرى؛ نيكى به بستگانى كه قهر كردهاند و پيوند با همسايه مسلمان.
البته خوش رفتارى با همسايگان نبايد با منت گذارى و نيكى را به رخ آنان كشيدن، توام باشد. و خود همسايگان به خوبى در مورد رفتارهاى ما قضاوت خواهند كرد. چنان که رسول اكرم صلي الله عليه و آله فرموده است:"اگر همسايگانت تو را نيكوكار دانستند نيكوكارى؛ و در غير اين صورت، بدكارى!"
حضرت افزودند: "ما زال جبرئيل يوصينى بالجار حتى ظننت انه سيورثه(35)؛ آن چنان جبرئيل درباره همسايه به من سفارش نمود، تا آن جا كه گمان كردم همسايه مىتواند از همسايه خود ارث ببرد."
عبدالله بن عباس گفته است: چند روز قبل از آن كه رحلت حضرت محمد صلي الله عليه و آله فرا رسد، آن حضرت براى ما خطبهاى ايراد فرمودند و چنان موعظهاى كردند كه چشمها پر از اشك شد و دلها نسبت به آن تپيد و بدنها به لرزه در آمد.
از مقدمه چينىها و تمهيدات پيامبر صلي الله عليه و آله برمىآيد كه آن بزرگوار در واپسين روزهاى حيات دنيوى خويش در نظر دارد براى اصحابى كه از فرشتگان برترند و در جلسهاى كه گروهى مومن، وارسته و حتى فرشتگان حضور دارند، مطالب مهمى بيان فرمايند و آنان را به مسايل و امور خطيرى سفارش كرده و نصيحت فرمايند. به متن خطبه پيامبر كه مراجعه مىشود، ملاحظه مىگردد در چهار فراز آن، حضرت در مورد همسايگان نكاتى را تذكر دادهاند و اصحاب برگزيده خويش را از اذيت كردن همسايه و ساير رفتارهايى كه مجاورين آنان را ناراحت نمايد، بر حذر داشتهاند و به نيكى نسبت به همسايگان تاكيد كردهاند.
"حاتم طايى" از بزرگان عرب و مردى با سخاوت بود كه به همسايگان خويش خدمت مىكرد و حوائج آنان را برآورده مىنمود. وى قبل از آن كه به شرف ملاقات با رسول خدا صلي الله عليه و آله فايز گردد، درگذشت. تا سال نهم هجرى، دودمان حاتم طايى تسليم اسلام نشده بودند، در اين سال، گروهى از رزمندگان به فرماندهى حضرت على عليه السلام و با دستور پيامبر اكرم صلي الله عليه و آله به سوى مقر اين قبيله (اردن كنونى) اعزام گرديدند تا آنان را به يكتا پرستى فراخوانند. حضرت علىعليه السلام بر آنها غلبه يافت و اسيران و غنائم را به مدينه آوردند و مقابل پيامبر قرار دادند. وقتى آن حضرت براى تماشاى اسيران آمدند، دختر حاتم ـ كه در ميان آنان بود ـ از جاى برخاست و عرض كرد:
اى فرستاده الهى! پدرم از دنيا رفته و برادرم عدى گريخته است، بر من منت گذار و آزادم كن و شماتت قبايل عرب را از من دور ساز. همانا پدرم بردگان را آزاد مىساخت، از همسايگان نگهبانى مىنمود و به امور آنان رسيدگى مىكرد و آشكارا در حوادث تلخ و ناملايمات به امداد مردم ـ خصوصا خويشاوندان و همسايگان ـ مىپرداخت.
پيامبر صلي الله عليه و آله به دليل ارج نهادن به ارزشهاى اخلاقى، خطاب به وى فرمود: اين صفات، از خصال مسلمانان و مومنان است و اگر پدرت مسلمان بود، بر او رحمت مىفرستاديم. سپس به اطرافيان فرمود: به پاس ارج نهادن به روش نيكوى پدرش، اين دختر را آزاد سازيد و به برادرش عدى تحويل دهيد. وى كه سفانه نام داشت، به نزد برادر خود عدى آمد و از برخورد شايسته پيامبر سخن گفت. وى نيز به مدينه آمد و با پيامبر ملاقات كرد و اسلام آورد و از ياران با وفاى حضرت على عليه السلام به شمار آمد و در جنگهاى جمل، صفين و نهروان در ركاب اميرمومنان على عليه السلام از خود رشادتها نشان داد. و همه اينها، از بركات احسان و نيكى به همسايه است.(36)
از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام از برخى مسائل نزد پدر خويش شكوه نمود. پس از آن، حضرت محمد صلي الله عليه و آله ورقهاى به دخترش مرحمت كرد و اضافه نمود: مضامين آن را فراگير. در آن، نوشته شده بود: "هر كس به خداوند و روز قيامت ايمان داشته باشد همسايگان را مورد آزار قرار نمىدهد و نيز ميهمان خويش را گرامى داشته و سخن نيكو مىگويد يا سكوت اختيار مىكند."(37)
از ابن مسعود روايت شده است كه: مردى به خدمت حضرت فاطمه زهرا عليهاالسلام شرفياب شد و عرض كرد: اى دختر رسول خدا! آيا از پدرتان نزد شما چيزى باقى است؟ آن بانوى مكرم فرمود: اى كنيزك! آن چوب تر را برايم بياور. او هم پس از تفحص بسيار، آن را يافت و به حضرت زهرا عليهاالسلام تحويل داد كه در آن نوشته شده بود:
رسول خدا صلي الله عليه و آله فرمود: كسى كه همسايه از دست او در امان نباشد، ايمان ندارد و كسى كه به خدا و روز قيامت يقين دارد، به همسايه آزار نمىرساند.(38)
آزار نرساندن به همسايه و نيكى نمودن به او، بدين معناست كه در ايجاد آرامش و آسايش براى او و اهل خانهاش دلسوزى كنيم، در حد توان، دشوارىها را از سر راهش برداريم، طمع به مالش نداشته و ارتباط خود را با وى بر اساس صفا و صميمت بنيان نهيم. اين تلاش اخلاقى و رفتار انسانى، در زندگى دنيايى ما اثر مطلوب مىگذارد و موجب افزايش اميد به زندگى، رهايى از آشفتگىهاى عصبى و منجر به رفع نيازها و شركت در عمران و آبادانى محله مىشود. و اين گونه وفاق اجتماعى و تشريك مساعى توام با برخوردهاى عاطفى، موجب فزونى نعمتها و افزايش بركات، جلب اعتماد و تقويت حسن اطمينان همسايگان نسبت به يكديگر خواهد شد.
البته خوش رفتارى با همسايگان نبايد با منت گذارى و نيكى را به رخ آنان كشيدن، توام باشد. و خود همسايگان به خوبى در مورد رفتارهاى ما قضاوت خواهند كرد. چنان که رسول اكرم صلي الله عليه و آله فرموده است:
"اگر همسايگانت تو را نيكوكار دانستند نيكوكارى و در غير اين صورت، بدكارى!"(39)