[1]مازندران؛ سرزمين هنرهاي چوبي
85/12/16
جنگلهاي مازندران بهدليل تنوع درختان پهن برگي چون افرا، شمشاد، راش، بلوط، گردو، زبان گنجشك، نارون، چنار، ملچ، توسكا، انجيلي، نمدار و درخت آزاد، كه در زبان محلي به آن "ازدار" ميگويند، از جنگلهاي منحصربهفرد جهان بهشمار ميآيد.
به راحتي ميتوان روي چوب درختان پهن برگ كار كرده و فرم و شكل دلخواه به آنها داد. بهدليل نرمي و عكسالعمل ناچيز در برابر خشكي و رطوبت در برابر پيچيدگي يا كج شدن مقاوم هستند. تراش و فرمدهي به چوب ون و آزاد بسيار مشكل است، اما ظروف ساخته شده از آنها بسيار مقاوم بوده و از كيفيت بهتري برخوردار است.
ساكنان بومي منطقه از گذشتههاي دور به ويژگيهاي اين چوبها آگاهي كامل داشته و عمدهاي از ملزومات زندگي روزمره خويش و ايجاد نقش برجسته يا گره چيني بر روي آنها، از ابزار آلاتي بسيار ساده و ابتدايي نظير تبر، تيشه، اره، سوهان، چرب ساب، مغار يا در گويش محلي(رخ)، اسكنه، رنده، رخ درشت يا دار كن، دلهگير (براي خالي كردن داخل ظرف)، چكش چوبي از جنس درخت شمشاد (دست كما) استفاده ميكردند.
هنرهاي چوبي مازندران عبارتند از: لاكتراشي و مصنوعات چوبي، گره چيني، منبت، معرق و پيكرهتراشي كه در اين مجال به معرفي برخي از آنها ميپردازيم.
لاكتراشي: ساخت انواع محصولات چوبي را شامل ميشود.
جوله: شبيه به پارچ آب و داراي گردن باريك و دهانه گشاد است كه در اندازههاي متفاوت ساخته ميشود. درگذشته براي نگاهداري شير و مواد لبني از آن استفاده ميشد. بزرگترين نوع جوله كه تا 18 كيلوگرم ظرفيت دارد "مندر" ناميده ميشود. نوع ديگر آن "جوله كون" است كه از ريشه درخت افرا تراشيده ميشود.
كيله: بهعنوان پيمانه استفاده ميشود و در هر پيمانه 8 كيلوگرم شلتوك و حدود 12 كيلوگرم برنج يا گندم جاي ميگيرد. ازنظر فرم شبيه به جوله است با اين تفاوت كه دهانه آن گشاد و تخت بوده و دو دسته دارد.
دكاسه معنر(كلز): نظير كيله بوده و گنجايش 6 كيلوگرم برنج و گندم را دارد.
كلز: از اين وسيله چوبي به جاي ملاقه براي بههم زدن و سرد كردن يا بهعنوان پيمانه شير و ماست استفاده ميشود.در مناطق مختلف مازندران نامهاي متفاوتي دارد. در رامسر به آن "كيال"، در بخش مركزي "كلزيا كليز" و در منطقه گرگان "كمچه" ميگويند.
نوع ديگري از كلز در مناطق جنگلي بهعنوان پيمانه شير ساخته ميشود كه به آن "منقار" ميگويند و در ظرفيتهاي متفاوت 5 سير، نيم من (5/1 كيلو)، يك من (3 كيلو) و 200 گرم وجود دارد.
قاشق و ملاقه و كفگير: در زبان محلي به قاشق "كچه"، به ملاقه "كترا" و به كفگير "پلگير" ميگويند و معمولاً از ساقه و شاخه درخت شمشاد تهيه ميشود؛ اين ابزار امروزه نيز كاربرد خود را در كنار ديگر لوازم آشپزخانه حفظ كرده است.
عصا: از چوب درخت آزاد يا به گويش محلي "ازدار" تهيه ميشود.
تنبا كوچوله: بهعنوان ظرف تنباكو مصرف دارد.
سيركوب: در اندازههاي متفاوت ساخته ميشود و در گذشته براي كوبيدن و خرد كردن نيز از آن بهعنوان هاون استفاده ميكردند.
لاك: ظرفي است چوبي كه براي خميرگيري مورد استفاده قرار ميگيرد.
شكلاتخوري: ظرفي است چوبي با فرم قايقي كه براي نگهداري شكلات و نقل و... استفاده ميشود.
دانه پاش: به جاي سيني براي پاك كردن برنج و حبوبات بهكار ميرود.
خنچه: ظرفي است كه براي درست كردن حلوا از آن استفاده ميشود. در مازندران به غير از لاكتراشي، هنر منبتكاري و ارسي (گرهچيني) نيز سالها رواج داشته و دارد
ژيلا احمداميرآقايي