صنعت فرش يكي از كهن‌ترين صنايع‌دستي كشور
85/12/12
سید محمود طاهری خضری
صنايع‌دستي ايران به عنوان نماد و تبلور فرهنگ غني اين سرزمين از ديرباز شهرتي جهاني داشته است. خمير مايه اصلي آثاري كه به دست هنرمندان خلاق و سختكوش ايراني پديد آمده از عمق تاريخ كهن اين مرز و بوم نشأت گرفته است. در اين ميان فرش دستباف ايراني با رنگ‌ها و نقشه‌هاي متنوع از جمله ترنج سرخ ارغواني، شكارگاه، فرش گلداني، فرش درختي، فرش گلداني لري، فرش راور، قاليچه خشمه و فرش پيچ مو و ... از جايگاه ويژه‌اي در صنايع‌دستي كشور برخوردار است.
تا چندي پيش آوازه فرش ايراني، سراسر جهان از اروپا تا آمريكا و حتي شرق دور را در نورديده بود، به طوري‌كه بسياري از فرش‌هاي تاريخي ايران زمين زينت‌بخش موزه‌هاي معتبر جهان است، اما هم اينك سرنوشت فرش دستباف ايران حكايت غم‌انگيزي دارد، به طوري‌كه در صورت ادامه روند كنوني آينده‌اي جز اضمحلال در انتظار اين هنر اصيل ايراني نخواهد بود.
سرقت طرح‌هاي ايراني و تلفيق طرح‌هاي اصيل و زيباي ايراني با نيروي كار ارزان كشورهايي چون هند، پاكستان، چين، نپال و ... موجب شده تا فرش‌هاي بافت اين كشورها بسيار ارزانتر از بافت‌هاي داخل ايران باشد و امكان رقابت را از فرش‌هاي دستباف ايراني در بازارهاي جهاني بگيرد. اوج شكوفايي فرش ايران تا سال 72 بود و ركود آن نيز از سال 74 با ورود پاكستان، افغانستان، نپال، چين، هندوستان و تركيه به بازار فرش شروع شد و در همين سال‌ها عده‌اي از كارشناسان ايراني براي توليد ارزان فرش در اين كشورها سرمايه‌گذاري كردند و تجربيات ارزشمند چندصد ساله بافندگان ايراني را نيز به آنان انتقال دادند.
گرچه صنعت فرش يكي از كهن‌ترين صنايع‌دستي كشور است، غير از تجار فرش، ساير عوامل و شاغلان اين بخش هرگز منزلت و جايگاه واقعي خود را در جامعه به دست نياوردند. صنعت قاليبافي در درون خود 20 شغل جانبي از جمله رنگرزي، چله‌كشي، نقشه‌كشي، تهيه نخ‌هاي كركي و ابريشمي و فروشندگان فرش دارد، به طوري‌كه نزديك به 10 ميليون نفر در سراسر كشور به صنعت و هنر قاليبافي و حرفه‌هاي جنبي آن اشتغال دارند. بنابراين نقش فرش در اشتغالزايي و كسب درآمد براي بافندگان غير قابل انكار است.
از آنجا كه پيدايش رقيب، صنايع فرش دستباف ما در بازارهاي جهاني توانايي خود را از دست داده و متاسفانه از رتبه اول به رده 22 جهان نيز سقوط كرده، براي رونق بخشيدن به اين صنعت هنري و به ويژه صادرات فرش دستباف و ايجاد اشتغال براي جوانان، نياز به يك عزم ملي است. در اين عزم، برنامه‌ريزي، حذف مقررات و ضوابط دست و پاگير، هدايت و نظارت كارشناسانه و منطبق با نياز بازار ضروري است. سليقه سنجي، نياز سنجي، بازاريابي و به كارگيري مواد اوليه مرغوب و بافت نقشه‌هاي مناسب بازار لازمه رونق بخشي به اين هنر ديرينه و صادرات فرش است. از طرفي وقت آن رسيده است كه فرش ايران جايگاه گذشته خود را در بازار جهاني به دست آورد و براي دستيابي به اين هدف در گام اول رقباي فرصت طلب شبيه‌ساز بايد از گردونه بازار جهاني پس زده شوند و فرش ايران همچنان با كيفيت و اصالت جاي خود را باز كند.
همچنين با توجه به اينكه اقتصاد و بازرگاني جهاني تغيير يافته است، ايران بايد وضعيت تجارت و ارتباطات تجاري خود را با سيستم جديد جهاني متناسب كند، زيرا امروزه ديگر صادرات فرش به شكل سنتي امكان‌پذير نيست. استفاده از شبكه اينترنت و ارتباطات خاص رايانه‌اي يكي از اين راه‌هاست.
از طرفي اشتغال يكي از نيازهاي انكارناپذير جوانان است. جوانان جهت رشد و ارتقاي پايگاه اقتصادي و اجتماعي خود به شغل نياز دارند و بحث اشتغال در جامعه ايران از مقوله‌هاي اساسي و خاص است. رشد سريع بيكاران و ناكام ماندن تلاش مسئولان براي مهار بيكاري موجب فراهم كردن جوي شتابزده براي دسترسي آسان و سريع به كار شده است. اين مسئله مديران و برنامه‌ريزان را براي تصميم‌گيري در تنگنا قرار داده و سبب شده است براي حل آن در سطح ملي، منطقه‌اي و محلي به مشاغلي روي آورند كه نياز به نيروي انساني بالا و سرمايه‌گذاري اندك دارند.شغل بافندگي و صنعت فرش دستباف از جمله مشاغلي به حساب مي‌آيد كه با كمترين سرمايه‌گذاري و امكان كسب مهارت طي حداكثر سه دوره كوتاه مدت در مقايسه با مشاغل ديگر، مي‌تواند افراد زيادي را جذب كار كند.
منبع : میراث اریا