[1]زيبايي هاي صنايع دستي اقوام گلستان در يك نگاه
85/12/09
اقوام مختلف استان گلستان كه هر يك فرهنگ، آداب و رسوم و صنايع دستي خاص خود را دارند، ابداعكننده و ادامهدهنده حيات بسياري ازصنايع دستي منطقه و كشور هستند. در اين زمينه بافت قالي، قاليچه و پشتي تركمن، ابريشمبافي، نواربافي، ساخت دوتار تركمن، پلاس بافي، جاجيمچه، زيورآلات، سوزندوزي تركمن و بلوچ، نمدمالي، قلمزني و قلاببافي بخش كوچكي از اين زيباييهاي دست ساز است. در استان گلستان هماكنون دو گونه رشتههاي صنايع دستي كه به آن بومي و غيربومي گفته ميشود رواج دارد، هر چند برخي از آنها منسوخ شده و در حال فراموشي است.
از اين ميان "قالي و قاليچه تركمن، نمدمالي عليآباد، رودوزيهاي كتول، زيورآلات تركمن، سوزندوزي شاهكوه، شيشهگري، مسگري، نمدمالي تركمن، سرپرده، پشتي و پلاس تركمن، ابريشمبافي راميان و مينودشت، ساخت ساز دوتار، سوزندوزي تركمن، سفالگري، ابريشمبافي تركمن، نواربافي تركمن، خورجينبافي، جوال، جاجيم، لباس محلي، زينسازي ، پوستين دوزي، چوغا (پوشاك سنتي) بيليشدوزي و چيغبافي" از صنايع دستي بومي اين منطقه است.
حصيربافي، ورنيبافي، مينياتور، مليلهدوزي، مفرش، چنتهبافي، گليمبافي، گليمچه، سكمهدوزي (چشمه دوزي)، قالي گل برجسته، رنگرزي، معرق، نازك كاري، منبت، خراطي، تكهدوزي، قلاب بافي، ابريشم دوزي ( خامه دوزي)، قيطان دوزي، سوزندوزي بلوچ، منجقدوزي، دهيكدوزي"، از صنايع دستي غير بومي اين استان محسوب ميشود.
در اين زمينه هنرهايي چون "گلابتون دوزي، آجيدهدوزي، بردري دوزي، سرمه- دوزي، مرواريددوزي، رفوگري فرش، قلمزني، گبهبافي، نقشهكشي قالي و گليم، كاشي، مجسمهسازي، افزار فلزي، تذهيب، توربافي، حكاكي نقاشي، منبت معرق، زرگري، تراش سنگهاي قيمتي و نيمهقيمتي و صحافي سنتي نيز بايد به اين مجموعه افزوده شود.
درابريشمبافي پارچههاي ابريشمي الوان به صورت طاقهاي به طول ۲/۵متر و عرض ۳۰تا ۴۰سانتيمتر با ابزاري چون ماكو، ماسوره، شانه تهيه ميشود.
مواد اوليه اين هنر صنعت الياف ابريشمي الوان، نخهاي طلايي و نقرهاي است كه با ابزاري به نام "دار، نورد، شانه، قرقره، ماكو و ماسوره" انجام و براي استفاده درلباس، روسري، شال گردن، چادرشب، حوله و سفره كاربرد دارد.
اين هنر بيشتر در مناطق شرق استان گلستان همچون راميان، مينودشت، كلاله و نيز منطقه شاهكوه رواج دارد.
نواربافي كتول خاص منطقه كتول در حوزه شهرستان عليآبادكتول است و براي تزئين حاشيه لباسهاي سنتي و مصارف تزئيني ديگر با استفاده از نخ گلابتون توسط كارگاه مخصوص و سيم گلابتون بافته ميشود.
نخ گلابتون طلايي يا نقرهاي، كامواي سياه و سفيد مواد اوليه آن بوده و با استفاده ازكارگاه نواربافي، نيتراش خوردهكوچك و سيم گلابتون توليد ميشود.
دوتار تركمن ساز مخصوص تركمنها بوده و داراي دو سيم و ۱۱پرده است كه با چوب، استخوان و سيم توسط مغار و سوهان و چكش ساخته ميشود. چوب توت و گردو، چسب، سيم، استخوان يا شاخ بز از مواد اوليه ساخت آن بوده و با ابزاري همچون اره، سوهان، سمباده، مغارهاي قاشقي و چكش ساخته ميشود. اين ابزار بيشتر در مناطق تركمننشين ازجمله شهرستانهاي گنبدكاووس، كلاله، بندرتركمن و آق قلا توليد ميشود.
پلاس نوعي گليم بدون پرز با نخ پشمي است و نقوش آن ساده و هندسي بوده و با رنگهاي مختلف به صورت تخت و برجسته توسط دار و شانه و قيچي براي استفاده به عنوان زيرانداز و كيف بافته ميشود.
در بافت پلاس، پشم مهمترين ماده اوليه بوده و توسط هنرمندان بافنده با استفاده از دار، شانه و قيچي براي مصارفي چون زيرانداز، كيف و پشتي (قارچين) در شهرستانهاي گنبد، كلاله، آق قلا و بندرتركمن بافته ميشود. و اما بايد گفت قالي و قاليچه تركمن كه مهمترين و معروفترين هنر صنعت اين منطقه بشمار ميرود، دستبافي پرزدار است كه از طريق درگيري تار و پود و پرز با نقوش هندسي روي دار افقي بافته ميشود. مواد اوليه فرشهاي زيباي تركمن پشم، كرك، نخ پنبهاي و نخ ابريشم بوده كه هنرمندان آن را با كمك ابزاري همچون دار (قورمه)، قلاب (كسر)، قيچي (سني) و شانه (داراق) به فرشي زيبا تبديل كرده كه هنوز در خانه بسياري از ايرانيان با افتخار "زيبا و دست بافت بودن" استفاده ميشود. اين هنر علاوه بر زيرانداز بودن به عنوان قارچين (پشتي) و سرپرده نيز كاربرد داشته و توليد آن مربوط به مناطق تركمننشين گلستان ميشود.
جاجيمچه يا جاجم نيز دستبافتي ضخيم و بدون پرز از جنس پشم و پنبه و داراي چله كشي بلند است كه به صورت راهراه و رنگين براي مصارفي چون زيرانداز و پادري بافته ميشود.
ابزار مورد نياز براي بافت جاجيمچه شامل چرخ، شانه، ماسوره، گورد و ماكو بوده و بيشتر در روستاي زيارت شهرستان گرگان توليد ميشود
سفالدر اين ميان برخي از صنايع دستي منطقه نيز به مرور زمان به فراموشي سپرده شده كه از آن جمله سفالگري است. گفته ميشود دوره تاريخي سفال جرجان در دوره صفوي پايان يافته است.
سفال به مواد يا قطعات و توليداتي گفته ميشود كه از خاك رس وبا استفاده از ابزارهاي سفالگري و چرخ آماده و در كوره پخته ميشود و مواد اوليه آن تنها خاك رس و آب است.
شيشهگري نيز كه متعلق به قرون سوم تا ششم هجري است، شامل محصولاتي بوده كه از طريق شكل دادن سيليس و ديگر مواد معدني در كوره و باروش دميدن توسط لوله مخصوص و ابزار ديگر براي ساخت انواع ظروف كاربردي و تزئيني استفاده ميشد. مواد اوليه آن "سيليس، خورده شيشه، اسيد بوريك، عناصر ذوبكننده ، تثبيتكننده و سفيدكننده " بوده و با ابزاري همچون "بوري، ميزكار، قاشق چوبي، دستگاه آب، انبر، پنس، واگيره و قالب" ساخته ميشد. مناطق توليد اين هنر جرجان قديم بوده است.
مسگري از ديگر هنرهاي منسوخ گرگان است كه براساس اعلام سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي گلستان فقط يك كارگاه از آن باقي مانده است. ظروف مسي در گذشته در امور روزمره استفاده ميشد و امروزه نيز در برخي مراسم در ماههاي محرم يا رمضان مورد استفاده قرار ميگيرد.
شايد يكي از دلايل منسوخ شدن اين صنعت، جايگزين شدن فلزات سبكي چون روي و آلومينيوم به جاي آن باشد.
از منظر ديگر براي احيا و ادامه برخي از صنايع دستي منطقه در سالهاي اخير توسط سازمان ميراث فرهنگي، گردشگري و صنايع دستي گلستان اقداماتي ازجمله با برگزاري دورههاي آموزشي انجام شده است.
گرايلي در اين ارتباط از ايجاد اشتغال براي بيش از دو هزار نفر در اين بخش از ابتداي سال جاري در استان گلستان خبر داد.
به گفته وي، اين اشتغال در رشتههاي معرق كاري، سوزن دوزي، گليمبافي، ابريشمبافي، طلاسازي و ديگر زمينههاي صنايع دستي ايجاد شدهاست.
در حال حاضر ۱۱۰هزار هنرمند و صنعتگر در استان يك ميليون و ۶۵۰هزار نفري گلستان در زمينه صنايع دستي مشغول فعاليت هستند.