[1]رشتيدوزي یا قلابدوزي يكي از قديميترين انواع رودوزيها در گيلان
85/10/27
نورا قوميروح
يكي از قديميترين انواع رودوزيها در گيلان كه پيشينه آن حتي به سالهاي 550 تا 330 پيش از ميلاد ميرسد، قلابدوزي يا رشتيدوزي است در اين دوخت، زمينه پارچه از جنس ماهوت بهوسيله نخهاي ابريشمي رنگارنگ با نقوشي زيبا، بديع و اصيل تزيين ميشود. قلابدوزي از زمانهاي بسيار دور در گيلان خصوصاً در رشت از رونق خاصي برخوردار بوده و هنوز از درخشانترين جلوههاي هنر تزييني اين سرزمين است.
در همه نمونههاي قلابدوزي، نقوش بهصورتي زيبا و ماهرانه در زمينهاي با رنگ تيره دوخته شده كه بسيار دلنشين و چشمنواز است. علاقه خاص هنرمندان گيلاني بهنقوش گياهي و هندسي و روي آوردن آنها به رنگهاي جذاب و ناب، از عشق به طبيعت سرچشمه گرفته و اين يكي از خصوصيات و ويژگيهاي اصيل هنر بومي منطقه محسوب ميشود.
قلابدوزي ازجمله هنرهاي خاص و بومي اين منطقه است كه آشنايي با آن ازنظر تكنيك دوخت، رنگآميزي، خلق اشكال هندسي و نباتي و تركيب موزون آنها، به مراتب جالب توجه است. ريشه اين هنر- صنعت در گيلان بهطور دقيق مشخص نيست؛ بر كسي معلوم نيست كه نخستين اثر قلابدوزي بهدست كدام هنرمند و در چه زماني بهوجود آمد.
مسلم اينكه، قلابدوزي از زماني رونق گرفت كه پرورش كرم ابريشم و توليد آن در گيلان رونق يافت و اين استان توليدكننده عمده اين محصول شد. در واقع اگر پرورش كرم و توليد ابريشم علت اصلي رواج اين هنر- صنعت نبوده، لااقل از دلايل عمده و مهم آن بهشمار ميآيد؛ چرا كه يكي از مواد اوليه قلابدوزي، نخ ابريشم خالص است كه به سهولت در دسترس استادكاران قرار ميگيرد.همزمان با ركود صنعت پيشرفته توليد ابريشم در گيلان، ورود كالاهاي تجاري مشابه و برخي مسائل فرهنگي و سياسي منطقه و دلايل اقتصادي ديگر، امروزه اين كالا اعتبار پيشين خود را از دست داده است.در وصف قلابدوزي رشت مطالب چنداني نوشته نشده، اما اين نوع دستدوزيها ازجمله مواردي است كه بررسي كامل و وسيعي را ميطلبد. اين هنر ازنظر طرح و رنگ همچنان يگانگي خود را حفظ كرده است.
قلابدوزان رشت غالباً بهدليل تحولات اجتماعي چند دهه گذشته، از اين پيشه دست كشيده و كارگاههاي كوچك خود را به كارهاي ديگري اختصاص دادهاند. خوشبختانه با حمايتهاي همه جانبه سازمان ميراث فرهنگي، صنايعدستي و گردشگري استان گيلان، گامهايي در جهت ارتقاي كميت و كيفيت و رشد و شكوفايي اين هنر ظريف برداشته شد كه البته اگر علاقه مفرط استادكاران قلابدوز به اين هنر زيبا و ارزشمند نبود، شايد امروز نامي از آن باقي نميماند.
استادكاران گيلاني در كارگاههاي كوچك خانگي كار ميكنند و اغلب در رشت سكونت دارند. از ميان استادكاران چيرهدستي كه از چند دهه پيش تاكنون نسبت به اين هنر ارزنده وفادار مانده و موجب پيشرفت و بقاي آن گشتهاند ميتوان از: مرحوم استاد "حسين رشتي"، مرحوم استاد "هدايت فرودي"، مرحوم استاد "حسين مظلوم"، استاد "عباس حافظي" و استاد "عباسعلي بيپناه" نام برد.
قلابدوزي يا رشتي دوزي درحالحاضر براي تزيين سجاده، جاقرآني، لبه پرده، زيرليواني، رويه ميز، رويه كوسن، رويه دمپايي زنانه، كفش زنانه، بقچه سوزني و... مورد استفاده قرار ميگيرد.
در هر قطعه قلابدوزي شده وحدت و هماهنگي ميان نقوش، رنگبندي، جنس پارچه زمينه، مرغوبيت نخ ابرايشم ثبات رنگ آن و تكنيك دوخت، سبب زيبايي كار ميشود.
صنعتگران براي پديد آوردن هر قطعه قلابدوزي گام به گام پيش ميروند؛ ابتدا طرح مورد نظر را انتخاب ميكنند، آن را به روي پارچه انتقال ميدهند و سپس به نحوه رنگبندي و در نهايت به دوخت آن ميپردازند.
با رعايت اصول و فنون قلابدوزي ميتوان به يك اثر با كيفيت مطلوب و زيبا دست يافت. طرحها و نقوشي كه در قلابدوزي مورد استفاده قرار ميگيرند، عموماً برگرفته از آثار گذشتگان بوده و ريشهاي كهن در فرهنگ و هنر اين سامان دارند. نقوش و طرحهاي متداول قلابدوزي، اعم از گياهي، هندسي و جانوري عبارتند از:
1- نقوش گياهي
بته جقه، گل و بوته، گل انار، غنچه، سه برگ تاجي، سه برگ بته جقهاي شاهبرگ گل پنج پرهلالي، سه دندانه، گل آهار، گل پيله، آلبالو، خوشهانگوري و...
2- نقوش هندسي
ترنج، سرترنج، هشتي هلالي، مجمعهاي، بازو بندي، شمسهاي، لچك ترنجي، لوزي و...
3- نقوش جانوري
نقوش گل و مرغ، نقش پاطاووسي
قلاب مهمترين وسيله اين هنر- صنعت است كه جنس آن فلزي بوده و دستهاي چوبي و خراطي شده دارد. جريده، كارگاه و كتل نيز از ديگر ابزار كار قلابدوزي است.
استادكاران در نحوه رنگآميزي به دو شيوه سنتي و فيالبداهه(بدون پيش طرح) عمل ميكنند. در شيوه سنتي پس از انتخاب طرح و انتقال آن بر روي پارچه، هر يك از نقوش را با قلاب ميزنند، رنگهايي از پيش تعيين شده اما در شيوه فيالبداهه، رنگ خاصي بهطور قراردادي درنظر گرفته نميشود و در همه اين نمونهها نتيجه كار بسيار زيبا است.
انواع قلابدوزي عبارت از معمولي(گلدوزي)، رودوزي، تكهدوزي و معرقدوزي(تهدوزي) است كه با دوختهاي متنوعي چون زنجيرهدوزي، دندانموشي(بند)، كومه و پيچ(پشتدوزي) پارچههاي ساده را تزيين كرده و روحي جاري ميبخشد.