[1]زيلو انعكاس آرامش در خانهها
85/10/23
مليحه ياوري
زيلو نخ بافته خنكي است كه سلامتي بافنده و مصرفكننده را به مخاطره نمياندازد و با رنگهاي ملايم و زيبا آرامش را در خانهها منعكس ميكند.زيلو، فرش دشتهاي كوير، داراي ظاهري ساده و بادوام است كه طراوت شنهاي كوير را در شبهاي تابستان به تن آدميان شنزده نشانده و خستگي روز را از آنها ميزدايد. با توجه به اينكه زيلو در نقش و بافت شباهت زيادي به حصير دارد، اما در واقع شكل تكامل يافتهاي از حصيربافي است و بافندگان آن از اين صنعت الهام گرفتهاند.ماده اوليه زيلو رشته نخهاي پنبهاي است كه به آن كلاف گفته ميشود و در پود زيلو از آن استفاده ميشود. براي بافت نيز به استاد كاري كه پود را لابهلاي تار زيلو ميكشد و شاگردي كه با استفاده از "پنجه" پودها را ميكوبد نياز است.ولي آيا باز هم صداي كوبههاي زيلوبافي به گوش خواهد رسيد يا دستهاي مأنوس با نخ، پشم و كوبه بايد آرامآرام به خود استراحت دهند؟!
زيلو از قديميترين محصولات دستباف است كه بهعنوان فرش كمبهاي نخ بافت كه در تابستان ايجاد خنكي ميكند، مورد استفاده قرار ميگيرد. خاستگاه زيلوبافي، بشنيغان در ميبد يزد بوده و از آن به ديگر نقاط رواج يافته است.
با ورود فنآوري جديد به عرصه جهاني، رونق زيلو از ميان رفته است؛ درحالي كه اين زيرانداز بهطور كامل از نخ خالص تهيه شده و كساني كه حساسيت دارند با استفاده از آن، بياينكه سلامتي خود را بهمخاطره اندازند از قاليهاي پشمي كه سبب بروز بيماريهاي دستگاه تنفسي ميشوند، به دور باشند.
"عماد تشكري" معاون صنايعدستي سازمان ميراث فرهنگي، صنايعدستي و گردشگري يزد ميگويد: زيلو تنها زيراندازي است كه بهصورت كيلويي به فروش ميرسد و بهعلت قيمت بالاي پنبه، هزينه تمام شده آن گران ميشود؛ به همين دليل، بازار اقتصادي آن براي مدت زيادي دچار ركود شد و اكنون نسبت به چند سال گذشته فعالتر شده است.وي با اشاره به اينكه زماني تعاوني زيلو بافان 1300 عضو داشت ميگويد: امروز اين تعاوني تنها 24 عضو فعال دارد كه همگي نابينا هستند و اگر وضعيت زيلوبافي بر همين ترتيب ادامه يابد اينها نيز دست از كار خواهند كشيد؛ زيرا ما براي دريافت تسهيلات آنها را به بانك معرفي كردهايم اما بهدليل نبود صرفه اقتصادي در كار، بانكها از ارائه وام سرباز ميزنند. تنها كمك مالي اين قشر بيمه صنعتگران است كه اگر اجرا شود مشوقي براي آتيه هنرمندان زيلوباف خواهد بود.عبدالمجيد شريفزاده رئيس پژوهشكده هنرهاي سنتي سازمان ميراث فرهنگي، صنايعدستي و گردشگري، با بيان اينكه براي رونق دوباره زيلوبافي، كارگاههاي آن را در كاشان و ميبد احيا و راهاندازي كردهايم، گفت: شكل خريد و فروش هنرهاي سنتي و دستبافتها و صنايعدستي ما، هر يك ويژگيهاي خاص خود را دارد و با گذشت زمان اين شرايط براي آنها محقق شده است؛ بنابراين، كششي بودن برخي آثار يا قيمتگذاري براساس وزن آنها بحث تازهاي نيست و اهميت چنداني ندارد، بلكه نوع نگاه به موضوع بايد تغيير كند و كاربريهاي تازهاي براي آن تعريف شود. اگر گستردگي و تنوع كار افزايش يابد، متقاضي بيشتري پيدا ميكند؛ در نتيجه قيمت تمام شده آن نيز به نفع بافندگان و توليدكنندگان رشتههاي مختلف خواهد بود.درحالحاضر، تنها جايي كه ميتواني زيلوهاي متعددي را كنار هم ببيني، گوشهاي از كاروانسراي شاهعباسي ميبد است كه تنها موزه منحصربهفرد در اين زمينه محسوب ميشود و در آن زيلويي با قدمت بيش از 700 سال نيز وجود دارد.اين اثر را "علي بيديابنحاجي ميبدي" به سال 808 هجري قمري با طرح محرابي و فنون خاصي و با 3 رنگ آبي، سفيد و قرمز به هم بافته است. در اين موزه، زيلوها به دو گروه قديم و جديد تقسيم شدهاند و تعداد آنها از 50 عدد تجاوز نميكند، زيلوهاي جديد در اندازههاي كوچكتر و در سالهاي اخير در كارگاههاي احيايي ساخته شده است.معاون صنايعدستي استان يزد معتقد است، زيلو زيرانداز بسيار مناسبي براي فروش در كشورهاي اروپايي است كه استفاده از مواد اوليه طبيعي را پيش گرفته و هنوز جاي برنامهريزي و كار دارد.درحالحاضر زيلو بافي در استان يزد از رونق كمي برخوردار است و حتي تا چند دهه پيش، جز در ميبد، زيلوبافي رواج عمدهاي نداشت.امروزه زيلو، بيشتر براي استفاده در مساجد و زيارتگاهها مورد استفاده قرار ميگيرد؛ زيرا آرامشي كه در رنگ زيلوها به چشم ميخورد، سادگي و آرامش را متبادر ميكند.
همه رنگهايي كه در زيلو بهكار ميرود، از يگانهاي كويري تهيه ميشود، ماده اوليه ساخت اين رنگها عموماً گياه روناس(قرمز)، نيل(آبي) و پوست گردو(قهوهاي روشن) است و علت استفاده از رنگهاي گياهي ثبات آن بههنگام شستشو و مقاومت در برابر اشعه خورشيد است.از نظر كاربردي، زيلوها به 3 دسته تقسيم ميشوند: نخست زيلوهايي كه با رنگ آبي و سفيد بافته ميشوند و مختص مساجد و اماكن متبركه هستند؛ دوم زيلوهاي جوهري كه با رنگ آبي و گلي بافته ميشوند، براي مصارف خانگي بهكار ميروند و نسبتاً ارزانقيمت هستند؛ سوم زيلوهاي "نفتال" كه با رنگ سبز و گلي بافته شده و مرغوبترين نوع زيلو به شمار ميرود. 2 نقش عمده در زيلو به كار ميرود نقش حاشيه يا Daj و نقش كار يا زمينه.
نقش حاشيه
نقش حاشيه ثابت و يكنواخت است و از نقوش گوناگوني چون "پرت توده"، "زلفك"، "ركنه دوني يا ركنالدين"، "هشت پركوچك"، "هشت پر بزرگ"، "بندرومي" و "كليد" تشكيل ميشود، اما نقش زمينه بسته به ذوق بافنده يا مكان مورد استفاده تغيير مييابد.نفيسترين زيلوي ميبد به قرن 12 هـ.ق تعلق دارد كه بر آن 24 سجاده طراحي شده و در حاشيه آن نام واقف و تاريخ 1118 هجري قمري نقش بسته است. از ديگر زيلوهاي قديمي و بينظير بافت ميبد، ميتوان به زيلوي مسجد جامع هفتاد در عقدا مربوط به قرن 11 هجري قمري اشاره كرد؛ زيلوي آويخته در مسجد امير چخماق مربوط به قرن 13 هجري قمري و زيلوهاي كهنه مسجد ركن آباد نيز از آن جملهاند.
نگذاريم با رفتن پيشكسوتان و آنها كه با عشق به پودهاي زيلو ميكوبند، اين هنر اصيل رخت بربندد و تنها موزهاي از آن باقي ماند.
میراث اریا